Pomezania - miasta i miejscowości Pomezanii (grafika promocyjna)

Oto i kolejna z grafik mających posłużyć do promocji Pomezanii. Tym razem jest to infografika z herbami miast i większych miejscowości znajdujących się na obszarze Pomezanii.

Wersja w wyższej rozdzielczości:

https://picasaweb.google.com/111144071589751907783/PomezaniaRegionIJegoPromocja#6193250477954695666

Pomezania - mapy (grafiki promocyjne)

Oto i zestaw przetrasowanych map Pomezanii, pierwsza zawiera poglądowe granice.

Wyższa jakość:

https://picasaweb.google.com/111144071589751907783/PomezaniaRegionIJegoPromocja#6192819793333504258

Wyższa jakość:

https://picasaweb.google.com/111144071589751907783/PomezaniaRegionIJegoPromocja#6192820086734746562

Wyższa jakość:

https://picasaweb.google.com/111144071589751907783/PomezaniaRegionIJegoPromocja#6192820095555862178

Wyższa jakość:

https://picasaweb.google.com/111144071589751907783/PomezaniaRegionIJegoPromocja#6192820093911245858

Pomezania - "To nie przeszłość, a teraźniejszość" (grafika promocyjna)

Oto i kolejna grafika promująca Pomezanię. Tym razem jako fan komiksów sięgnąłem po komiksową formę ekspresji, w końcu "Pomezania to nie przeszłość, a teraźniejszość!"

Wyższa jakość: 

https://picasaweb.google.com/111144071589751907783/PomezaniaRegionIJegoPromocja#6182433883122322642

Wyższa jakość:
 https://picasaweb.google.com/111144071589751907783/PomezaniaRegionIJegoPromocja#6192829442873383570

Grafiki powstały na bazie ilustracji z komiksu "New York Five". Autorami oryginalnych ilustracji są Ryan Kelly i Brian Wood.

Herb Pomezanii (grafika promocyjna)

Oto i dwie grafiki  z herbem Pomezanii do wykorzystania w materiałach promocyjnych. Pierwsza posiada przeźroczyste tło i jest w formacie PNG, druga jest natomiast w formacie JPG ze stałym białym tłem. By ujrzeć grafiki w wysokiej rozdzielczości należy kliknąć na grafikę.

Pomezania - zapomniany region

Stylizowany herb Pomezanii

Od ostatnich kilku lat da się zaobserwować w Polsce tendencję do regionalizacji i procesu samookreślenia na bazie zamieszkiwanego regionu. Owa tendencja z roku na rok przybiera na sile i z tego właśnie powodu uważam, iż nadszedł najlepszy czas by przypomnieć mieszkańcom wschodnich rubieży województwa pomorskiego i zachodnich warmińsko-mazurskiego, iż i dla nich istnieje wspólny regionalny mianownik, pozwalający im wyjść spod parasolkowego terminu jakim jest Pomorze czy Warmia i Mazury. Owym mianownikiem jest historyczna Pomezania (nazwa pochodzi z języka pruskiego i oznacza krainę za drzewami), region, którego nazwa pojawiła się w źródłach pisanych już 700 lat temu i była de facto pierwszą udokumentowaną nazwą wspomnianego powyżej obszaru. Mieszkańcy Kaszub, Kociewia czy nawet siostrzanej Warmii mogą bez problemu określić się swym regionalnym mianem, dlaczegóż i my mieszkańcy Pomezanii nie moglibyśmy postąpić podobnie? Jednakże, nim do tego dojdzie należy pierw zaszczepić w ludzkiej świadomości poczucie regionalnej przynależności, wskazać regionalne granice, przedstawić historię i charakterystykę regionu, dać mieszkańcom punkty odniesienia wedle których będą w stanie skrystalizować w swych umysłach to czym jest w swej istocie Pomezania. 

Nie da się ukryć, iż w historiografii Prus, Pomezania od samego początku zajmowała jedno  z najbardziej poczesnych miejsc i w perspektywie historycznej jedynie Sambia, a później i Warmia były ziemiami o równorzędnym znaczeniu. Na ten stan rzeczy wpływał szereg czynników, jednym z nich było zaludnienie. Nie jest tajemnicą, iż wedle źródeł to właśnie Pomezania i Sambia były ziemianami najliczniej zamieszkanymi przez Prusów. Innym znaczącym czynnikiem był fakt, iż Pomezania została obrana jako pierwszy cel uderzenia Zakonu i tym samym jej przypadło stawić tak pierwszy opór jak i po jego upadku najszybciej ulec nieubłaganemu procesowi postępu niesionego przez Zakon, stając się przyczółkiem ku dalszej ekspansji. To właśnie w pomezańskim Malborku założono stolicę Zakonu. Także na obszarze Pomezanii utworzoną z czterech diecezji pruskich ze stolicą w Kwidzynie. W późniejszych wiekach w wyniku wojen Zakonu z Polską i porażką pierwszego doszło do podziału Pomezanii na Królewską i Książęcą ze stolicą w Królewcu. Z czasem znaczenie Pomezanii w perspektywie Prus zaczęło ulegać umniejszeniu kosztem innych regionów, lecz sama nazwa funkcjonowała dalej przez wiele późniejszych wieków określając nieprzerwanie wciąż ten sam region.

Za czasów PRL w ramach pisania historii na nowo próbowano zastąpić nazwę Pomezania bardziej polsko brzmiącym lecz ahistorycznym terminem Powiśle wcielając w jego skład również Pogezanię/Oberland. Tworzeniem owych nowych, sztucznych regionów zajął się Instytut Zachodni w Poznaniu, mieście nie mającym absolutnie nic wspólnego z historią Prus i ziem wchodzących w ich skład. Przez dziesięciolecia usilne próby zaszczepienia terminu Powiśle nie odniosły oczekiwanego skutku i obecnie samo Powiśle w perspektywie kraju jest bardziej kojarzone z dzielnicą Warszawy niźli regionem w północnej Polsce. Ignorancja stojąca za tworzeniem nazwy Powiśle jest doprawdy szokująca i używanie owego terminu w miejscu pięknej i historycznej nazwy jaką jest Pomezania jest zaiste przejawem kompletnej niewiedzy. Co raz częściej można jednakże zaobserwować przeobrażenie w ludzkiej świadomości, jako tego przykład postanowiłem zamieścić poniżej kilka cytatów na które natrafiłem w internetowej przestrzeni:

Wypowiedź w dyskusji na temat Pomezanii i Powiśla:

Nazwa Pomezania jest wciąż nazwą żywą, funkcjonującą w teraźniejszości i niejednokrotnie sięgali i wciąż sięgają po nią mieszkańcy regionu, czego przykładem jest między innymi herb diecezji elbląskiej, drużyna piłkarska Pomezania Malbork, Spółdzielnia Mieszkaniowa "Pomezania" z Kwidzyna, Grupa Pielgrzymkowa "Pomezania" z Iławy czy Stowarzyszenie Gospodarstw Gościnnych "Pomezania".

Jest to ziemia stricte rolnicza i ukierunkowana na turystykę, poza nielicznymi wyjątkami brak na jej obszarze ciężkiego przemysłu, a większe firmy wiążą się z nowoczesnymi technologiami, obróbką drewna czy produkcją żywności. Pomezania może poszczycić się dziesiątkami jezior, z których największym jest Jeziorak będący niejako sercem Pomezanii, liczne są także rzeki sprzyjające wyprawom kajakowym, a już szczególną atrakcją regionu jest leżący na pograniczu dwóch regionów kanał Oberlandzki zwany również Elbląskim.
  
Granice Pomezanii

Mapa Pomezanii z zaznaczonymi w dosyć luźny sposób granicami

By należycie określić granice Pomezanii należy pierw sięgnąć do czasów podziału plemiennego Prus i tak za Sewerynem Szczepańskim: 

Jej obszar już po podboju zamykał się w granicach wyznaczonych przez rzeki Osę na południu, Wisłę na zachodzie i Nogat na północnym-zachodzie. Na północy i północnym-wschodzie granice Pomezanii wyznaczał zabagniony obszar Jeziora Drużno oraz ciąg obniżeń terenowych, wyznaczonych przez linię obecnego Kanału Ostródzko-Elbląskiego wraz z pasem rozległych puszczy i jezior. Na wschodzie zaś granice Pomezanii opierały się o dorzecze górnej Drwęcy. (http://www.academia.edu/1038163/Osadnictwo_pruskie_w_okolicy_Prabut_we_wczesnym_średniowieczu)

W książce Georga Hermanowskiego Ostpreußen Lexikon granice Pomezanii zostały nakreślone podobnie, lecz miejscami odrobinę bardziej szczegółowo (za tłumaczenie z niemieckiego szalenie dziękuję dobremu koledze  i specjaliście w tłumaczeniach - Bartoszowi):

Staropruska Pomezania, sprzed czasów zakonu krzyżackiego sięgała od Drwęcy aż do Nogatu oraz do jeziora Drużno na północy. Na wschodzie granica przebiegała w dolinie rzeki Dzierzgoń do (...) linii jezior Piniewskiego, Sambrodzkiego, Rudej Wody Bartężskiego Ilińskiego oraz Drwęckiego. Na zachodzie pomiędzy Toruniem a Białą Górą granicę stanowiła Wisła. Granica południowa była pomiędzy Drwęcą i Osą. 

Inne źródła odpowiadają dwóm powyższym, pewne nieścisłości dotyczą czasem granicy północnej, lecz można śmiało przyjąć, iż w większości źródeł wytycza je południowy brzeg jeziora Drużno.

Po podboju Pomezanii na bazie jej granic pruskiej wytyczono granicę biskupstwa pomezańskiego, z czasem inkorporując w jego skład również Pogezanię. W tym momencie chciałbym zaznaczyć, iż prawowitymi granicami regionalnymi dla Pomezanii  jako regionu są pierwotne, staropruskie granice bazujące na liniach wododziałów. Po latach analizowania pruskich regionów doszedłem do wniosku, iż byłoby krzywdzącym dla Pogezanii/Oberlandu wcielanie tego regionu w ramy Pomezanii, stąd stronię od zrównywania granic diecezji pomezańskiej z granicami Pomezanii jako regionu. Jedynym wyjątkiem o jaki się pokusiłem jest Zalewo, które nim ukuto termin Oberland było i de facto nadal jest miastem pomezańskim. Współcześnie region jest rozbity pomiędzy dwa województwa: pomorskie i warmińsko-mazurskie, co przyczynia się do problemu z lokalnym samookreśleniem, a także ogranicza możliwości promocji regionu nie tylko w lokalnej świadomości, lecz i w perspektywie całego kraju. Rozwiązaniem tymczasowym jest promowanie regionu w przestrzeni internetowej, a w dalszej kolejności zainteresowanie tym tematem władz samorządowych, lokalnej prasy, organizacji kulturalnych i szkół w ostateczności zaszczepiając w mieszkańcach poczucie lokalnej tożsamości nie stłamszonej przez podział administracyjny. Pozytywnym efektem ubocznym byłoby zacieśnienie współpracy między województwami i większa ekspozycja tej ziemi nie tylko w perspektywie obydwu województw, lecz i kraju.

Miasta Pomezanii

Miasta, które od czasu swego powstania są identyfikowane z Pomezanią to Malbork, Kwidzyn, Prabuty, Susz, Iława, Sztum, Dzierzgoń (Kiszpork), Kisielice, Zalewo i Miłomłyn (leżący jeszcze na terenie Pomezanii: Liebemühl liegt im prußischen Stammesgebiet Pomesanien auf einer Halbinsel der aus dem Eylingsee (http://wiki-de.genealogy.net/Liebemühl). Na marginesie wspomnę tutaj również o Gardei i Biskupcu, które choć utraciły prawa miejskie są wsiami liczącymi kolejno 2500 i 1927 mieszkańców. W wypadku Gardei, jej populacja jest większa niźli niektórych pomezańskich miast takich jak Miłomłyn, Zalewo czy Kisielice. Czasem w ramach Pomezanii wymienia się także Ostródę, lecz obszar na którym znajduje się owe miasto był tak pod wpływem plemion pomezańskich, jak i sasińskich i trudno jednoznacznie zaliczyć je do Pomezanii. Znamienitym i wpływowym miastem dla regionu jest natomiast Elbląg, który choć nie leży na obszarze Pomezanii to od momentu swego powstania był ścisłe z nią związany, a jego wpływ choć obecnie już słabszy wciąż jest w regionie odczuwalny. Miasta wchodzące w skład Pomezanii charakteryzują się podobną ilością mieszkańców (szczególnie miasta powiatowe) i należą do klasy średnich i małych pod kątem wielkości i zaludnienia. Jedynymi większymi miastami w pobliżu granic Pomezanii są Elbląg liczący 122 368 mieszkańców i położony na ziemi chełmińskiej Grudziądz mający 97 676 mieszkańców.

Oto zestawienie miast wraz z liczbą mieszkańców, przynależnością administracyjną i przypisanymi tablicami rejestracyjnymi:

1. Malbork (woj. pomorskie/miasto powiatowe): 38 650 Tablice rejestracyjne: GMB
2. Kwidzyn (woj. pomorskie/miasto powiatowe): 38 849 Tablice rejestracyjne: GKW
3. Iława (woj. warmińsko-mazurskie/miasto powiatowe): 33339 Tablice rejestracyjne: NIL
4. Sztum (woj. pomorskie/miasto powiatowe): 10427 Tablice rejestracyjne: GSZ
5. Prabuty (woj. pomorskie): 8881 Tablice rejestracyjne: GKW
6. Susz (woj. warmińsko-mazurskie): 5733 Tablice rejestracyjne: NIL
7. Dzierzgoń (Kiszpork) (woj. pomorskie): 5564 Tablice rejestracyjne: GSZ
8. * Gardeja (woj. pomorskie) (byłe miasto, obecnie wieś): 2500 Tablice rejestracyjne: GKW
9. Miłomłyn (woj. warmińsko-mazurskie): 2431 Tablice rejestracyjne: NOS
10. Zalewo (woj. warmińsko-mazurskie): 2222 Tablice rejestracyjne: NIL
11. Kisielice (woj. warmińsko-mazurskie): 2191 Tablice rejestracyjne: NIL
12. * Biskupiec (woj. warmińsko-mazurskie): 1927 Tablice rejestracyjne: NNM

Jak określić mieszkańca Pomezanii?

Mówiąc o danej ziemi naturalnie winniśmy wspomnieć o tym jak należałoby określić jej mieszkańców ; jak więc wypadałoby nazwać mieszkańców Pomezanii? Jako naturalny wzór tworzenia nazwy odmiejscowej obrałbym siostrzany dla Pomezanii region - Warmię. W wypadku Warmii, odmiany określające mieszkańców obydwojga płci funkcjonują od wieków w języku polskim w postaci Warmiaka i Warmianki. Idąc tym tropem mieszkańców Pomezanii określilibyśmy następująco: Pomezaniak i Pomezanka, obydwie formy brzmią nader naturalnie i wpasowują się w dialektykę języka polskiego.

Herb i dziedzictwo diecezji pomezańskiej

Chorągiew biskupów pomezańskich

Najstarszymi symbolami heraldycznym utożsamianym z Pomezanią były pieczęcie biskupów pomezańskich, na bazie których powstała cała późniejsza heraldyka pomezańska. Pierwsze pieczęcie biskupów pomezańskich zaczęto stosować już w 1323 roku, a prekursorem stosowania owych pieczęci był szósty biskup pomezański - Rudolf z Elbląga. Najbardziej znanym przedstawieniem heraldycznym, na którym notabene wzorowały się władze powiatu kwidzyńskiego, była chorągiew biskupa pomezańskiego pod którą stanęło na polach Grunwaldu pomezańskie rycerstwo. Chorągiew owa została zdobyta przez wojska Władysława Jagiełły i jak odnotował to Jan Długosz, została przesłana po bitwie do Krakowa by włączyć ją w poczet zdobycznych chorągwi. Należy wspomnieć, iż współcześnie stosowany herb Warmii wywodzi się również od chorągwi biskupiej pod którą zebrali się warmińscy rycerze.

Rycerz chorągwi
biskupa pomezańskiego

Chorągiew biskupów pomezańskich ozdobiona była szeregiem symboli nawiązujących do chrześcijaństwa i władzy kościelnej. Głównym symbolem herbowym był złoty orzeł utożsamiany z świętym Janem Ewangelistą dzierżący w szponach wstęgę z napisem "Sanctus Joannes", natomiast po jego prawej i lewej stronie umieszczone były złote pastorały, wszystkie wspomniane symbole znajdowały się na czerwonym polu.

Biskupstwo pomezańskie istniało do 1587 roku, kiedy to w wyniku postępującego procesu sekularyzacji zostało rozwiązane. Spadkobierczynią diecezji pomezańskiej jest współczesna diecezja elbląska utworzona przez Jana Pawła II w 1992 roku. Diecezja elbląska od samego początku swego istnienia nawiązuje do tradycji i historii eksponując nawet na swym herbie napis "Pomezania", przyczyniając się tym samym do podtrzymania w świadomości mieszkańców faktu istnienia regionu o tej nazwie, a co więcej poprzez swe dekanaty określa relatywnie wierne granice historyczne regionu:

Herb diecezji elbląskiej/pomezańskiej

Do wizerunku orła św. Jana Ewangelisty powrócono w 1992 roku, gdy powstała diecezja elbląska. Władze diecezji elbląskiej (obejmującej ok 90% dawnej diecezji pomezańskiej) zaleciły używanie herbu diecezjalnego wyobrażającego tarczę dzieloną w skos złotym pastorałem, w prawym błękitnym polu z postacią św. Wojciecha w czerwonych szatach, w czerwonym polu lewym ze złotym orłem św. Jana Ewangelisty, trzymającym w pazurach wstęgę z napisem “Pomezania”. (https://pl.wikipedia.org/wiki/Diecezja_pomezańska)

Starania diecezji o podtrzymanie ciągłości historycznej  zostały szczególnie podkreślone w 2014 roku, gdy doszło do ustanowienia tytularnego biskupstwa pomezańskiego. Diecezja elbląska (pomezańska) jest obecnie najbardziej wyrazistym przykładem działania mającego na celu utrzymanie w świadomości Pomezanii jako regionu nie historycznego a teraźniejszego:

(...) Orzeł trzyma w szponach wstęgę z napisem "Pomezania", aby w ten sposób nawiązać do przeszłości terenu, na którym jest położona Diecezja.

Pierwsza część tego herbu jest nowym elementem, aczkolwiek pastorał św. Wojciecha otrzymał kształt jednego z pastorałów pomezańskich (w herbie diecezji pomezańskiej znajdowały się dwa pastorały, umieszczone po obu stronach orła). Drugi pastorał pomezański został zachowany, jako element łączący oba pola herbowe - spinający przeszłość i teraźniejszość w jedną całość. Ponadto druga część tarczy herbowej zachowała prawie w całości herb pomezański (postać orła), z wyjątkiem wstęgi, która zamiast napisu "Święty Jan" otrzymała napis "Pomezania", aby łatwiej można było odczytać związek historii z teraźniejszością (https://pl.wikipedia.org/wiki/Diecezja_elbląska)

Jak dotąd żadne władze samorządowe nie podjęły nawet drobnych kroków mających na celu przywrócenie do użycia nazwy Pomezania , nie dążąc tym samym do zaszczepienia w świadomości mieszkańców faktu istnienia takowego regionu i tym samym umożliwienia im samookreślenia w duchu podobnym do tego panującego na Warmii czy Mazurach. Obecny status quo jest dwojaki, większość mieszkańców ma problemy z swym regionalnym określeniem, przypisując się do pobliskich regionów w postaci Pomorza, Warmii, Mazur (większość) tudzież określa się przez pryzmat PRL-owskiego tworu jakim jest Powiśle - promowanego przez niektóre władze samorządowe ignorujące historyczne dziedzictwo regionu (mniejszość). Obecna sytuacja prowadzi również do tworzenia absurdalnych historycznie i regionalnie konstrukcji czego przykładem może być tutaj wieś Mikołajki Pomorskie i byłe miasto, a teraz duża wieś - Biskupiec Pomorski. Obie nazwy powstały celem wyróżnienia ich na tle innych miejscowości o tej samej nazwie, jednakże zamiast odwołać się do ich regionalnego umiejscowienia posunięto się do podczepienia ich pod zupełnie z nimi nie związany region jakim jest Pomorze.  Czy nie lepiej wyglądałaby właściwa regionalnie nazwa Mikołajki Pomezańskie i Biskupiec Pomezański?

Herb powiatu kwidzyńskiego

Godnym odnotowania jest zatwierdzenie w 1999 roku przez samorząd powiatu kwidzyńskiego herbu Pomezanii jako herbu powiatowego, na tym jednakże poprzestając i pozostając przy okazji promocji regionu na ahistorycznym terminie Powiśle. 

Drugim wartym wzmianki przykładem funkcjonowania herbu pomezańskiego są Kisielice:

Trzecim przykładem funkcjonowania herbu pomezańskiego jest Biskupiec:

Herb i flaga Pomezanii współcześnie

By należycie promować Pomezanię jako region należy zadbać o należytą i historycznie poprawną symbolikę z którą mogliby się utożsamiać mieszkańcy Pomezanii. Naturalnym krokiem w tym kierunku jest sięgnięcie po historyczną symbolikę stosowaną przez diecezję pomezańską, adekwatnie jak jest to czynione w wypadku Warmii. Pomezańska symbolika może zostać zawarta w kilku klasycznych formach, herbie, fladze i fladze z herbem, poniżej przedstawiam kilka wariantów:

1) Zmodyfikowany, historyczny herb biskupów pomezańskich używany obecnie jako herb powiatu kwidzyńskiego:

2) Wierne odtworzenie herbu biskupów pomezańskich wraz z pastorałami i wstęgą z napisem "Sanctus Joannes".

3) Orzeł świętego Jana Ewangelisty trzymający w szponach wstęgę z napisem "Pomezania" zapożyczony z herbu diecezji elbląskiej/pomezańskiej:

4) Zmodyfikowany, historyczny herb biskupów pomezańskich używany obecnie jako herb Kisielic:

5) Zmodyfikowany, historyczny herb biskupów pomezańskich używany obecnie jako herb Biskupca:

6) Forma uproszczona w postaci flagi o dwóch pasach z dominującymi na herbie kolorami (czerwień i złoto):

7) Forma uproszczona w postaci flagi o dwóch pasach z dominującymi na herbie kolorami (czerwień i złoto) oraz orłem Świętego Jana:

Posłowie

Reasumując, to w naszej gestii leży działanie skutkujące przywróceniem światu pamięci o Pomezanii, regionie o wielowiekowym, bogatym dziedzictwie, którego funkcjonowanie w ludzkiej świadomości pozwala nam się określić, wyróżnić na tle innych i poprzez to oddać sprawiedliwość naszej lokalnej historii.

Źródła:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Diecezja_pomezańska
https://pl.wikipedia.org/wiki/Diecezja_elbląska
http://kwidzynopedia.pl/index.php?title=Kapituła_Pomezańska
http://wiki-de.genealogy.net
http://www.academia.edu/1218280/Chomor_Sancti_Adalberti_1249_a_możliwości_lokalizacji_terenowej_wybranych_kościołów_Pomezanii
Hermanowski, Georg: Ostpreußen Lexikon, Adam Kraft Verlag Mannheim, 1980
Preuss, August Eduard.: Preußische Landes- und Volkskunde: oder Beschreibung von Preußen : Ein Handbuch für die Volksschullehrer der Provinz Preußen, Królewiec, 1835
Szczepański, Seweryn: Osadnictwo pruskie w okolicy Prabut we wczesnym średniowieczu, Kronikarskim Piórem Prabuty - Riesenburg, 2011

Herb województwa warmińsko-mazurskiego i jego analiza

Twórcą współczesnego herbu województwa warmińsko-mazurskiego jest ksiądz Paweł Dudziński przewodniczący Komisji Heraldycznej i twórca herbów między innymi : powiatu kętrzyńskiego, piskiego i miasta Morąga. Sam herb został oficjalnie ustanowiony uchwałą sejmiku województwa warmińsko-mazurskiego dnia 6 sierpnia 2002 r. Herb, choć dyskusyjny pod kątem zasad blazonowania heraldycznego, przyjął się i już od dziesięciu lat jest ogólnie rozpoznawalnym symbolem województwa. Zarzuty dotyczące herbu wywodzą się ze środowisk znawców heraldyki i dotyczą kwestii jednolitości kolorów wszystkich trzech pól tarczy.

Symbolika

Tarcza trójdzielna o polach barwy czerwonej, dwudzielna w pas i dwudzielna w słup w dolnej części. W polu pierwszym umieszczony jest Orzeł Biały w koronie, ze złotym dziobem, takąż przepaską na skrzydłach i takimiż szponami. W polu drugim Baranek Boży srebrny (biały) ze złotą aureolą z czerwonym krzyżem wewnątrz, krwawiący do kielicha złotego, podtrzymujący nogą przednią chorągiew srebrną (białą) z czerwonym krzyżem osadzoną na drzewcu złotym zwieńczonym takimż krzyżem. W polu trzecim czarny orzeł ze złotym dziobem, takąż przepaską na skrzydłach i takimiż szponami, ze złotą koroną na szyi, przepasany na piersi takąż literą S. (wiki)

Tyle jeśli chodzi o oficjalną i uogólnioną analizę herbu, poniżej postaram się przedstawić dokładnie zarówno symbolikę herbu i to jak pokrywa się ona z regionami ziemi pruskiej :

Pierwszym symbolem zawartym na herbie i wyniesionym ponad dwa pozostałe symbole jest biały orzeł, symbol Polski i tym samym władzy zwierzchniej nad Warmią i Prusami Książęcymi. 

Poniżej orła białego, na lewym polu umieszczono herb Warmii przestawiający wywodzącego z się z flagi biskupa warmińskiego Baranka Bożego krwawiącego do złotego kielicha. Symbol ten reprezentuje nie tylko region warmiński (w granicach biskupstwa warmińskiego zbudowanego na podwalinie historycznej ziemi pruskiej - Warmii) ale i jedną z głównych wiar ziemi pruskiej - katolicyzm.

Prawe pole zawiera w sobie czarnego orła, symbol rodu Hohenzollernów nadany Albrechtowi von Hohenzollern przez Króla Polski Zygmunta I Starego, jako dziedzicznemu księciu w Prusach. Herb został nadany w akcie hołdu lennego 10 kwietnia 1525 roku w Krakowie podczas hołdu pruskiego. Litera "S" pochodząca od łacińskiej odmiany imienia Zygmunt - Sigmundus umieszczona na piersi czarnego orła oznacza zwierzchnictwo króla nad księciem. Czarny orzeł nawiązywał historycznie zarówno do Zakonu Krzyżackiego któremu w 1229 roku cesarz Fryderyk II zezwolił na posługiwanie się symbolem czarnego orła jak, i Sacrum Imperium - Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego którego ten był symbolem. Regionalnie herb odpowiada większości pozostałych, historycznych ziem pruskich (odpowiadających terytorialnie pruskiemu podziałowi plemiennemu z XIII wieku) rozciągających się od Wisły po Podlasie i Memel (Kłajpedę) na północy. Herb Prus Wschodnich wywodzi się w prostej linii od tego właśnie herbu.

Symbole herbowe i przypisane do nich regiony

Malbork, Elbląg i Sztum choć były zawsze częścią pierwotnych ziem pruskich, heraldycznie występowały jednakże pod herbem Prus Królewskich różniącym się od herbu Prus Książęcych tym, iż orzeł posiadał wzniesiony nad głową miecz, na szyi miał umieszczoną koronę i był pozbawiony litery "S". Herb Prus Królewskich ustanowił i nadał stanom pruskim król Kazimierz Jagiellończyk w roku 1454. Geneza herbu pozostaje w najściślejszym symbolicznym, prawnym i politycznym związku z inkorporacją Prus. (http://www.um.torun.pl/torun/pliki/korona/herb.htm) Orzeł Prus Królewskich jak i same Prusy Królewskie jako twór w odróżnieniu od Prus Książęcych rozciągały się ponad pierwotną ziemię pruską i spośród wielu miast wchodzących w ich skład tylko Malbork, Elbląg i Sztum były historycznie częścią ziemi pruskiej.

Pomezania czy Powiśle, kwestia właściwego historycznie określenia regionu.

Opisujący współczesne regiony ziemi pruskiej ograniczają się najczęściej do dwóch regionów, a konkretnie do Warmii i Mazur leżących administracyjnie w granicach nazwanego po nich województwa warmińsko-mazurskiego. Zwracając jednakże uwagę na podział regionalny województwa warmińsko-mazurskiego i zestawiając go z historycznymi granicami regionu Warmii i Mazur możemy stwierdzić, iż ograniczenie się tylko do tych dwóch nazw jest niejako krzywdzące dla miast takich jak Iława, Kisielice, Ostróda, Susz, Zalewo, Pasłęk, Morąg czy Elbląg ponieważ ich historyczna regionalna proweniencja zostaje tym samym pominięta i zignorowana. Niejednokrotnie spotykałem się z tym, iż w wyniku braku jednorodnego regionalnego określenia dla wymienionych wcześniej miejscowości podciągano je niesłusznie pod Warmię której częścią nigdy de facto nie były. Brak jednolitego i należycie wypromowanego określenia dla tego regionu wiąże się z problemem regionalnego samookreślenia w ramach województwa, całości współczesnych ziem pruskich jak i odbija się w jego rozpoznawalności poza ich granicami. W podobnym położeniu znajdują się wydzielone z ziemi pruskiej i znajdujące się dyskusyjne w administracyjnych granicach woj. pomorskiego powiaty malborski, sztumski i kwidzyński z podległymi im miejscowościami. Tendencja w różnorakich pismach i opracowaniach do nieuwzględniania właściwej merytorycznie nazwy regionalnej dla wyżej wymienionych miejscowości lub podawanie nazwy zgoła błędnej jest rzeczą nagminną zarówno w kontekście województwa warmińsko-mazurskiego jak i pomorskiego. Czy istnieje więc wspólny regionalny mianownik dla tych wszystkich miejscowości? jak się okazuje istnieją nawet dwa, różniące się jednakże między sobą uzasadnieniem historycznym swych nazw. Pierwszą jest historyczna Pomezania a drugą ahistoryczne Powiśle, jedna z tych dwóch nazw jest brakującym elementem nazwy określającej współczesną ziemię pruską zamkniętą w dwuczłonowej nazwie Warmia-Mazury, niech poniższy artykuł wskaże która zasługuje bardziej by tam figurować.

Pomezania

Pomezania jest niewątpliwe najstarszą historyczną nazwą regionu. Jej zachodnią granicą była Wisła, wschodnią (wliczając Pogezanię) Pasłęka, północną Jezioro Drużno (lub Tolkmicko wliczając Pogezanię) a południową Osa i Drwęca. Była pierwotnie jedną z z jedenastu staropruskich ziem zamieszkaną przez pruskie plemię Pomezanów, w XIII wieku wraz z Sambią najliczniej zamieszkaną. Nazwa Pomezania (prus. Pameddi) pochodzi z języka pruskiego i oznacza ziemię leżącą za drzewami. Etymologia owej nazwy stanie się jasna gdy uświadomimy sobie, iż Pomezania leżała na skraju pradawnej Wielkiej Puszczy, zwanej także Galindzką. Ze wszystkich ziem pruskich jako pierwsza także uległa Zakonowi podczas podboju Prus leżąc najbliżej bazy operacyjnej Zakonu i przyjmując na siebie pierwsze uderzenie tak jak i wcześniej musiała stawić czoła z mniejszym lub większym powodzeniem próbom chrystianizacji, ambicjom terytorialnym czy działaniom odwetowym królów polskich i książąt mazowieckich kończących się zazwyczaj klęska tych ostatnich. Wraz ze sprowadzeniem przez Konrada Mazowieckiego Zakonu na ziemię chełmińską w 1230 roku celem chrystianizacji Prus, rozpoczęły się tak zwane "krucjaty pruskie" trwające do 1283 roku, kiedy to upadł ostatecznie wszelki opór pruski. Krzyżowcy wspierani zarówno przez Polskę jak i rycerstwo z całej europy w ciągu kilku następnych lat podbili pierwszą staropruską ziemię - Pomezanię. Początkiem sukcesów rycerzy krzyżackich w Prusach było zajęcie w 1233 roku pierwszego pomezańskiego grodu Kwedins i założenie na jego miejscu pierwszej osady zakonnej której nadano nazwę Marienwerder (Kwidzyn) - Wyspa Marii. Następny rok przyniósł  Zakonowi kolejny sukces a było nim zwycięstwo w bitwie pod Dzierzgoniem gdzie zadano Prusom dotkliwą klęskę. Bitwa ta w której poległo ok. 5000 Pomezan nie złamała jednakże oporu Prusów. Podbój Pomezanii trwał jeszcze dwa lata i zakończył się w 1236 roku ugodą, regulująca stosunek ludności pomezańskiej do krzyżaków. Owa "(...) ugoda stała się wzorem dla podobnych umów z mieszkańcami innych podbijanych przez krzyżaków ziem pruskich." (http://www.rycerze.org/krzyacy/30-przybycie-krzyakow)

Prusowie

Wiosną 1242 roku Prusowie widząc sprzyjające ku temu możliwości i osłabienie Zakonu podjęli się zorganizowania powstania. Początkowo powstanie okazało się wielkim sukcesem, Zakon został zepchnięty na teren ziemi chełmińskiej, wyzwolono praktycznie całą Pomezanię a w 1243 roku wojska zakonne poniosły klęskę w bitwie pod Rządzem w pobliżu Grudziądza. Jedynie garnizonowi w leżącym na granicy Pomezanii i Pogezanii Elblągu i warmińskiej Bałdze udało się przetrzymać napór wojsk pruskich. Powstanie trwało przeszło sześć lat i zostało ostatecznie zdławione podczas drugiej bitwy pod Dzierzgoniem (1248) po której powstańcy pomezańscy wspierani przez pogezan zostali zmuszeni do podjęcia 7 lutego 1249 roku rozmów pokojowych z Zakonem pod bacznym okiem legata papieskiego Jakuba z Leodium. Ofiary poniesione przez pomezan w wyniku walk o Pomezanię i następującego po nim powstania były przyczyną ich odstąpienia od udziału w II i III powstaniu pruskim. Być może dzięki temu zachowali język i swe obyczaje co umożliwiło stworzenie w XVI wieku  Enchiridionu Pruskiego - słownika i katechizmu pruskiego.

Wraz z ostatecznym upadkiem Prus nazwa Pomezania nie straciła racji bytu jako nazwa określająca region i funkcjonowała przez następne wieki w formie Pomesanien.

Utrwalona została także w nazwie jednej z czterech diecezji pruskich występując pośród nich jako diecezja pomezańska przekształcona w 1992 roku w diecezję elbląską. Współczesna diecezja elbląska odejmując mierzeję wiślaną i żuławy zawiera w sobie w większości historyczny region Pomezanii jednakże bez Ostródy.

Herb diecezji elbląskiej (źródło herbu : strona diecezji elbląskiej)

Herb Diecezji Elbląskiej nawiązuje historycznie do herbu diecezji pomezańskiej. Łączy w sobie teraźniejszość z przeszłością. Pole tarczy herbowej zostało podzielone na dwie części przez leżący ukośnie złocisty pastorał pomezański.

Pierwsza część tego herbu jest nowym elementem, aczkolwiek pastorał św. Wojciecha otrzymał kształt jednego z pastorałów pomezańskich (w herbie diecezji pomezańskiej znajdowały się dwa pastorały, umieszczone po obu stronach orła). Drugi pastorał pomezański został zachowany, jako element łączący oba pola herbowe - spinający przeszłość i teraźniejszość w jedną całość. Ponadto druga część tarczy herbowej zachowała prawie w całości herb pomezański (postać orła), z wyjątkiem wstęgi, która zamiast napisu "Święty Jan" otrzymała napis "Pomezania", aby łatwiej można było odczytać związek historii z teraźniejszością (wiki)

Jako dygresję dodam, iż duża część nazw miast i osad a także toponimów na ziemi pruskiej ma dawną bałtyjską proweniencję przykładem niechaj będzie tutaj Alnāsteini -> Allenstein -> Olsztyn, Nidzica -> Neidenburg ->Nīdaspils, Łyna -> Alne czy Narie. W Pomezanii nazwy posiadające etymologię pruską to między innymi Iława - Ilawa, Susz - Suse, Kwidzyn - Kwedins. Nazwa Prabuty choć pruska nie jest nazwą wywiedzioną od konkretnej osady (w tym wypadku Resii) i pochodzi od czasownika prabuti - wieczyście zamieszkiwać.

Oberland czyli Prusy Górne a Pomezania i Pogezania (1466-1772)

Ogólny zarys obszaru Pomezanii i Pogezanii (kliknij mapkę by powiększyć)

Od XVI wieku Prusy Górne (Oberland przyp. autor) stanowiły powiat Prus Książęcych, ze starostwami w: Pasłęku, Miłakowie, Morągu, Przezmarku, Kwidzynie, Prabutach, Szymbarku, Iławie, Miłomłynie, Ostródzie, Olsztynku, Dąbrównie, Działdowie, Nidzicy i Szczytnie. Od północy graniczyły z Warmią, od zachodu z powiatem Natangia (różnym terytorialnie z krainą Prusów o tej samej nazwie). W takim obszarze Prusy Górne nie pokrywały się z wcześniejszymi granicami plemion pruskich ani granicami komturstw krzyżackich. (wiki)

Oberland tak jak Powiśle był sztucznym tworem będącym raczej próbą zebrania pod jednym mianownikiem administracyjnym szeregu miast niźli określeniem mającym na celu wydzielenie zupełnie nowego regionu  z tego względu, iż w jego skład wchodziły istniejące już regiony takie jak Pomezania, Pogezania, Sasina czy część Galindii. Etymologia nazwy wywodzi się z obszaru Pogezanii, ziemi pruskiej od zachodu sąsiadującej z Pomezanią. Pogezania była ziemią o mniejszym obszarze niźli Pomezania, zawierała w sobie miasta takie jak Elbląg (będący miastem leżącym na styku dwóch ziem), Pasłęk, Morąg i Zalewo. Charakteryzowała się w dużej mierze specyficznym górzystym uwarunkowaniem terenu który w przyszłości miał być podstawą ulokowania jej w regionie pojezierza iławskiego. Pogezan jako plemię wyniszczył zarówno podbój ich rodzinnej ziemi jak i kolejne powstania w których brali czynny udział. Wyludniona ziemia już pod panowaniem krzyżackim uległa szybkiemu procesowi kolonizacyjnemu który wchłonął niedobitki Pogezan. Dawna nazwa Pogezania ustąpiła nowej Hockerlandia nadanej na cześć legendarnego wodza Pogezan by z czasem zatracić i ją i stać się oficjalnie Oberlandem czyli Pogórzem. Pomezania funkcjonując w ramach Oberlandzkiego powiatu Prus Książęcych nie zatraciła swej historycznej nazwy i nadal pod nią funkcjonowała. W 1466 roku wraz z podziałem Prus na Królewskie i Książęce pogezańsko-pomezański Elbląg znalazł się w granicach Prus Królewskich a Pomezania uległa podziałowi na Książęcą i Królewską z Malborkiem, Sztumem i Dzierzgoniem. Po 1772 roku i kolejnych zmianach administracyjnych dzielących raz jeszcze w sztuczny sposób Prusy na Zachodnie i Wschodnie, Pomezania poza Ostródą została przydzielona do Prus Zachodnich, tworu na tyle sztucznego, iż rozciągał się od Iławy po Bydgoszcz i z właściwymi Prusami nie miał wiele wspólnego. Pogezania z Pasłękiem, Morągiem i Zalewem została przydzielona do Prus Wschodnich a Działdowo, Nidzica i Szczytno stały się z czasem częścią istniejącego do dziś regionu zwanego nam pod nazwą Mazur - Masurenland.

Pomezania, podległe jej regiony i podział administracyjny

Pomezania składa się z leżącej tuż nad prawym brzegiem Wisły nizinnej Doliny Kwidzyńskiej i cechującego się pofałdowaną rzeźbą Pojezierza Iławskiego. Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż w skład Pojezierza Iławskiego wchodzi duża część dawnej Pogezanii w tym Pasłęk, Morąg i Zalewo a jej reszta wraz z Elblągiem leży na żuławach elbląskich :

Pomezania jest obecnie podzielona administracyjnie między województwo pomorskie i warmińsko-mazurskie z czego w woj. pomorskim znajduje się Malbork, Kwidzyn, Dzierzgoń i Prabuty a w woj. warmińsko-mazurskim Susz, Iława, Kisielice i Ostróda. Obszar Pogezanii wchodzi całkowicie w skład województwa warmińsko-mazurskiego.

Powiśle

Powiśle jest drugą nazwą którą próbuje się określić region stojący w jednym szeregu z Warmią i Mazurami. W zestawieniu z Pomezanią czy Pogezanią jest to nazwa relatywnie nowa, pozbawiona uzasadnienia historycznego i mimo promocji relatywnie nieznana ogółowi społeczeństwa. Należy nadmienić, iż budzi także niechlubne skojarzenia z epoką PRL-u za czasów którego została stworzona i propagowana. Nie ma żadnego uzasadnienia regionalnego i jako taka nie była stosowana na ziemi pruskiej gdy dla porównania nazwy takie jak Warmia-Ermland (równie dawna co Pomezania i mająca pruskie pochodzenie) i Mazury-Masurenland były i są stosowane na porządku dziennym.

Historia powstania nazwy :

W 1953 r. pracownicy Instytutu Zachodniego w Poznaniu opisali Powiśle jako obszar obejmujący ówczesne powiaty: elbląski, malborski, sztumski, kwidzyński, suski, morąski, pasłęcki. Rajmund Galon wskazał granice regionu: Wschodnia granica Powiśla przebiega wzdłuż rzeki Pasłęki, następnie wschodnim skrajem Wyżyny Elbląskiej. Południowa granica Powiśla trzyma się granicy politycznej sprzed 1939 r. (...) Powiśle nie posiada cech odrębnego regionu geograficznego i wchodzi w skład kilku krain naturalnych rozciągających się pomiędzy Wisłą a Niemnem (wiki, w oparciu o pochodzące z 1953 roku opracowanie Rajmunda Galona "Powiśle")

Znaczek pamiątkowy (Kwidzynopedia)

Jak widzimy przedstawiony w powyższym cytacie obszar Powiśla pokrywa się z obszarem historycznej Pomezanii i Pogezanii. Ewidentnym jest, iż opracowanie Rajmunda Galona powstało w ramach doktryny mającej na celu przeinaczanie historii ziem przydzielonych Polsce po 1945 roku i określenie ich na nowy, odpowiadający władzom sposób, ignorują tym samym historyczną nazwę regionu. Można także zwrócić uwagę na symboliczne znaczenie nazwy Powiśle, nadane niejako z perspektywy prawobrzeżnej strony Wisły. Jako ciekawostkę dodam, iż w ramach tego samego opracowania obszar Prus Wschodnich został nazwany Pojezierzem Mazowieckim.

Powiśle jako termin pojawiło się w polskiej fizjografii dopiero w dwudziestoleciu międzywojennym i dotyczyło obszaru leżącego tuż nad Wisłą co obrazuje poniższa mapa autorstwa Eugeniusza Romera z 1934 roku i nigdy nie była rozciągana aż po Pasłękę o co pokusili się pracownicy Instytutu tworząc nowy ahistoryczny region.

Pomezania-Warmia-Mazury?

Biorąc pod uwagę szereg podanych wcześniej informacji wydaje się, iż Pomezania właśnie z wychodzącą w jej skład Pogezanią byłaby nazwą najbardziej historycznie i kulturowo słuszną, adekwatną więc do postawienia w jednym szeregu z Warmią i Mazurami. Tym sposobem zawarto by w tych trzech nazwach szereg ziem rozciągających się od Wisły aż po Podlasie, określono jasno region pozbawiony właściwej mu nazwy.