Karl Thom - As myśliwski z Kisielic

Historia zna wiele przykładów postaci robiących błyskotliwą karierę na przekór swego nieuprzywilejowanego pochodzenia. Pochodzenie jako takie nie predestynuje do wielkich czynów, są one w rzeczy samej tylko i wyłącznie wypadkową woli, ducha i pasji danej indywidualności. Historia Karla Thoma, syna parobka z Kisielic (Freystadt) jest bezsprzecznie jednym z takich przykładów. Mimo swego plebejskiego pochodzenia Karl Thom został jednym z najwyżej odznaczonych i najprzedniejszych asów pruskiego lotnictwa. Jako jeden z raptem czterech asów został podwójnie odznaczony najwyższym pruskim odznaczeniem wojskowym -  Pour le Mérite, najwyższym odznaczeniem przyznawanym żołnierzom i podoficerom - Goldenes Militaerverdienstkreuz (Złotym Krzyżem Zasług Wojskowych), Hohenzollernscher Hausorden (Orderem Rodu Hohenzollernów), a także dwoma Eisernes Kreuz (Krzyżami Żelaznymi). Przypisuje się mu 27 zestrzeleń, których to dokonał w ciągu raptem roku.

Karl Thom urodził się 19 maja 1893 roku w Kisielicach (Freystadt) jako syn parobka rolnego, od 1899 do 1907 roku uczęszczał do szkoły podstawowej w swym rodzinnym mieście. Wraz z ukończeniem podstawówki, młody Karl szybko poszedł w ślady swego ojca i podjął się pracy jako parobek w gospodarstwie jednego z miejscowych bauerów. W 1911 roku Karl porzuca jednakże pracę na roli i zaciąga się ochotniczo na trzy lata do 5-ego Pułku Huzarów im. Księcia Blüchera von Wahlstatt. Wraz z wybuchem Wielkiej Wojny w 1914 roku Thom zostaje skierowany na front. 4 września tego samego roku zostaje promowany na podoficera, a w przeciągu następnych dwóch miesięcy zdobywa swe pierwsze odznaczenie, krzyż żelazny II klasy. W listopadzie Karl odnosi także swe pierwsze rany w wyniku których zostaje przeniesiony pierw do lazaretu w Wystruci (Insterburgu), a następnie w Norymberdze. Po powrocie do zdrowia wraca w szeregi swego starego regimentu by po pół roku, w lipcu 1915 roku zadecydować o wstąpieniu w szeregi pruskiego lotnictwa. Któż zna powód jego decyzji? być może w duszy młodego Karla zakwitła lotnicza pasja w wyniku obcowania na froncie z tym relatywnie nowym i fascynującym osiągnięciem techniki? jakakolwiek byłaby odpowiedź na to pytanie, faktem jest jednak to, iż od tego momentu aż po swą śmierć pozostał związany z lotnictwem.

Po pomyślnym zakończeniu kursu pilotażowego w Pile, Karl zostaje przydzielony do stacjonującego na Froncie Zachodnim Artilleriefliegerabteilung 216 (artyleryjski batalion lotniczy) zajmującego się przeprowadzeniem rekonesansu i namierzaniem celów dla artylerii. Po prawie rocznej służbie w oddziale rozpoznawczym, 16 maja 1916 roku Karl ulega wypadkowi rozbijając się wraz ze swą maszyną na terenie Francji. Ciężko ranny trafia do szpitala w Colmar, gdzie przez kilka następnych dni nie odzyskuje przytomności. Po odzyskaniu przytomności nie grzeje miejsca w lazarecie i szybko wraca na front. 24-ego lipca tego samego roku zostaje awansowany na sierżanta, by w przeciągu następnych trzech dni zostać przeniesionym do Feldflieger Abteilung 48 (48-ego batalionu lotniczego) - liniowej jednostki lotniczej. Niedługo po tym, FFA 48 zostaje skierowana na bałkański teatr wojenny, do Rumuni. Już w Rumuni podczas jednej z misji Karl zostaje zmuszony do dokonania awaryjnego lądowania na obszarze kontrolowanym przez wojska rumuńskie trafiając tym samym do niewoli. Będąc wyjątkowo niespokojnym duchem podejmuje się brawurowej ucieczki z obozu jenieckiego. Ucieczka okazuje się sukcesem, a sam Karl po wielu trudach z nią związanych w końcu powraca do swej jednostki, za swój wyczyn zostaje odznaczony krzyżem żelaznym I-ej klasy.

24-ego kwietnia 1917 roku Karl podchodzi do kursu na pilota myśliwskiego który kończy z powodzeniem. W połowie maja dostaje przydział do saskiego szwadronu myśliwskiego - Jasta 21, gdzie służy pod dowództwem również niedawno przydzielonego Staffelführera Eduarda Rittera von Schleicha. Thom pozostał w Jasta 21 aż do końca wojny walcząc na froncie zachodnim jako pilot myśliwski.

W ramach Jasty 21 Karl latał głównie na Albatrosie D.V oznaczonym dużą literą "T" jako swoim symbolem rozpoznawczym umiejscowioną tuż za oznaczeniem swojego szwadronu, czarno-białą wstęgą. 22 sierpnia 1917 roku Karl dokonuje swego pierwszego zestrzelenia w postaci francuskiego Doranda AR.2. W przeciągu września dodał do swej puli jeszcze 11 zestrzeleń. Październik przyniósł dla Jasty 21 kilka znaczących zmian, a mianowicie :  Oskar Freiherr von Boenigk zastępuje jako dowódca Eduarda Rittera von Schleicha, a Fokker D.VII zastępuje wysłużonego Albatrosa D.V jako główny myśliwiec Jasty. 11 października Karl zostaje odznaczony pierwszym Pour le Mérite. W ciągu października dokonuje tylko jednego zestrzelenia.

W ciągu listopada nie udaje mu się uzyskać żadnego zestrzelenia. 10-tego samego miesiąca zostaje jednakże awansowany na oficera. Odmianę przynosi dopiero grudzień kiedy to Karl dokonuje dwóch następnych zestrzeleń, z czego jedno nie zostaje potwierdzone przez wystarczającą ilość świadków. 23-ego grudnia podczas ataku na balon obserwacyjny zostaje raniony w nogę i skierowany na czterotygodniową rekonwalescencję w lazarecie w Dun. Mimo nie zagojonej rany i problemów z chodzeniem dokonuje codziennych lotów nad polem walki. Nawrót dobrej passy nastąpił w czerwcu 1918 roku, w ciągu miesiąca uzyskuje 5 następnych zestrzeleń. W lipcu dokonuje 6 zestrzeleń, a sierpień przynosi mu cztery ostatnie zestrzelenia, dając łączną sumę 27-u zestrzeleń. W końcowym rozrachunku zestrzelonych przez Karla maszyn, 23 było francuskiej proweniencji, a 4-y angielskiej. 11 sierpnia Karl zostaje poważnie raniony w biodro trafiając na następne dwa miesiące do lazaretu, w tym samym czasie zostaje odznaczony Orderem Rodu Hohenzollernów z Mieczami,  a następnie, 28 sierpnia awansowany na porucznika. 1 listopada zostaje po raz drugi odznaczony Pour le Mérite. 6 listopada powraca w szeregi swojej Jasty by raptem trzy dni później ulec kolejnemu poważnemu wypadkowi. Dwa dni po tym niefortunnym zdarzeniu Wielka Wojna dobiega końca, a sam Karl zostaje przeniesiony do rezerwy. 

Po powrocie do swych rodzinnych stron, mieszkańcy miasta w uznaniu dla jego zasług nazywają jedną z ulic Kisielic jego imieniem. Niewiele wiadomo o życiu Karla w czasach interbellum, założyć można iż pozostawał przez cały ten czas związany z lotnictwem. W 1937 roku w Królewcu zostaje opublikowana jego biografia pod tytułem : "Der flieger Thom : vom Landarbeiter zum Pour-le-mérite-Flieger : mit 15 Bildern". W czasie drugiej wojny światowej już jako major działał w pierw w olsztyńskiej (Fliegerhorst-Kommandantur A (o) 4/I ), a następnie królewieckiej (Fliegerhorst-Kommandantur E (v) 217/I) komendanturze Luftwaffe. Zaangażowany był także w działanie na rzecz weteranów i inwalidów wojennych. Umarł z powodu odniesionych ran  3-ego marca 1945 roku w lazarecie w oblężone Piławie, tam też został pochowany.

Źródła :

http://www.theaerodrome.com/aces/germany/thom.php (odnośnik zawiera pełną listę zestrzeleń Karla, wraz z datami i typami zestrzelonych maszyn)
http://www.frontflieger.de/3-t-f.html#thomkarl;
http://www.wehrmacht-awards.com/forums//showthread.php?t=331759
http://de.wikipedia.org/wiki/Karl_Thom_(Flieger)

http://www.aefl.de/freystadt-kisielice/Michal-2011_05_07/freystadt-kisielice/historia.html

Pomezania czy Powiśle, kwestia właściwego historycznie określenia regionu.

Opisujący współczesne regiony ziemi pruskiej ograniczają się najczęściej do dwóch regionów, a konkretnie do Warmii i Mazur leżących administracyjnie w granicach nazwanego po nich województwa warmińsko-mazurskiego. Zwracając jednakże uwagę na podział regionalny województwa warmińsko-mazurskiego i zestawiając go z historycznymi granicami regionu Warmii i Mazur możemy stwierdzić, iż ograniczenie się tylko do tych dwóch nazw jest niejako krzywdzące dla miast takich jak Iława, Kisielice, Ostróda, Susz, Zalewo, Pasłęk, Morąg czy Elbląg ponieważ ich historyczna regionalna proweniencja zostaje tym samym pominięta i zignorowana. Niejednokrotnie spotykałem się z tym, iż w wyniku braku jednorodnego regionalnego określenia dla wymienionych wcześniej miejscowości podciągano je niesłusznie pod Warmię której częścią nigdy de facto nie były. Brak jednolitego i należycie wypromowanego określenia dla tego regionu wiąże się z problemem regionalnego samookreślenia w ramach województwa, całości współczesnych ziem pruskich jak i odbija się w jego rozpoznawalności poza ich granicami. W podobnym położeniu znajdują się wydzielone z ziemi pruskiej i znajdujące się dyskusyjne w administracyjnych granicach woj. pomorskiego powiaty malborski, sztumski i kwidzyński z podległymi im miejscowościami. Tendencja w różnorakich pismach i opracowaniach do nieuwzględniania właściwej merytorycznie nazwy regionalnej dla wyżej wymienionych miejscowości lub podawanie nazwy zgoła błędnej jest rzeczą nagminną zarówno w kontekście województwa warmińsko-mazurskiego jak i pomorskiego. Czy istnieje więc wspólny regionalny mianownik dla tych wszystkich miejscowości? jak się okazuje istnieją nawet dwa, różniące się jednakże między sobą uzasadnieniem historycznym swych nazw. Pierwszą jest historyczna Pomezania a drugą ahistoryczne Powiśle, jedna z tych dwóch nazw jest brakującym elementem nazwy określającej współczesną ziemię pruską zamkniętą w dwuczłonowej nazwie Warmia-Mazury, niech poniższy artykuł wskaże która zasługuje bardziej by tam figurować.

Pomezania

Pomezania jest niewątpliwe najstarszą historyczną nazwą regionu. Jej zachodnią granicą była Wisła, wschodnią (wliczając Pogezanię) Pasłęka, północną Jezioro Drużno (lub Tolkmicko wliczając Pogezanię) a południową Osa i Drwęca. Była pierwotnie jedną z z jedenastu staropruskich ziem zamieszkaną przez pruskie plemię Pomezanów, w XIII wieku wraz z Sambią najliczniej zamieszkaną. Nazwa Pomezania (prus. Pameddi) pochodzi z języka pruskiego i oznacza ziemię leżącą za drzewami. Etymologia owej nazwy stanie się jasna gdy uświadomimy sobie, iż Pomezania leżała na skraju pradawnej Wielkiej Puszczy, zwanej także Galindzką. Ze wszystkich ziem pruskich jako pierwsza także uległa Zakonowi podczas podboju Prus leżąc najbliżej bazy operacyjnej Zakonu i przyjmując na siebie pierwsze uderzenie tak jak i wcześniej musiała stawić czoła z mniejszym lub większym powodzeniem próbom chrystianizacji, ambicjom terytorialnym czy działaniom odwetowym królów polskich i książąt mazowieckich kończących się zazwyczaj klęska tych ostatnich. Wraz ze sprowadzeniem przez Konrada Mazowieckiego Zakonu na ziemię chełmińską w 1230 roku celem chrystianizacji Prus, rozpoczęły się tak zwane "krucjaty pruskie" trwające do 1283 roku, kiedy to upadł ostatecznie wszelki opór pruski. Krzyżowcy wspierani zarówno przez Polskę jak i rycerstwo z całej europy w ciągu kilku następnych lat podbili pierwszą staropruską ziemię - Pomezanię. Początkiem sukcesów rycerzy krzyżackich w Prusach było zajęcie w 1233 roku pierwszego pomezańskiego grodu Kwedins i założenie na jego miejscu pierwszej osady zakonnej której nadano nazwę Marienwerder (Kwidzyn) - Wyspa Marii. Następny rok przyniósł  Zakonowi kolejny sukces a było nim zwycięstwo w bitwie pod Dzierzgoniem gdzie zadano Prusom dotkliwą klęskę. Bitwa ta w której poległo ok. 5000 Pomezan nie złamała jednakże oporu Prusów. Podbój Pomezanii trwał jeszcze dwa lata i zakończył się w 1236 roku ugodą, regulująca stosunek ludności pomezańskiej do krzyżaków. Owa "(...) ugoda stała się wzorem dla podobnych umów z mieszkańcami innych podbijanych przez krzyżaków ziem pruskich." (http://www.rycerze.org/krzyacy/30-przybycie-krzyakow)

Prusowie

Wiosną 1242 roku Prusowie widząc sprzyjające ku temu możliwości i osłabienie Zakonu podjęli się zorganizowania powstania. Początkowo powstanie okazało się wielkim sukcesem, Zakon został zepchnięty na teren ziemi chełmińskiej, wyzwolono praktycznie całą Pomezanię a w 1243 roku wojska zakonne poniosły klęskę w bitwie pod Rządzem w pobliżu Grudziądza. Jedynie garnizonowi w leżącym na granicy Pomezanii i Pogezanii Elblągu i warmińskiej Bałdze udało się przetrzymać napór wojsk pruskich. Powstanie trwało przeszło sześć lat i zostało ostatecznie zdławione podczas drugiej bitwy pod Dzierzgoniem (1248) po której powstańcy pomezańscy wspierani przez pogezan zostali zmuszeni do podjęcia 7 lutego 1249 roku rozmów pokojowych z Zakonem pod bacznym okiem legata papieskiego Jakuba z Leodium. Ofiary poniesione przez pomezan w wyniku walk o Pomezanię i następującego po nim powstania były przyczyną ich odstąpienia od udziału w II i III powstaniu pruskim. Być może dzięki temu zachowali język i swe obyczaje co umożliwiło stworzenie w XVI wieku  Enchiridionu Pruskiego - słownika i katechizmu pruskiego.

Wraz z ostatecznym upadkiem Prus nazwa Pomezania nie straciła racji bytu jako nazwa określająca region i funkcjonowała przez następne wieki w formie Pomesanien.

Utrwalona została także w nazwie jednej z czterech diecezji pruskich występując pośród nich jako diecezja pomezańska przekształcona w 1992 roku w diecezję elbląską. Współczesna diecezja elbląska odejmując mierzeję wiślaną i żuławy zawiera w sobie w większości historyczny region Pomezanii jednakże bez Ostródy.

Herb diecezji elbląskiej (źródło herbu : strona diecezji elbląskiej)

Herb Diecezji Elbląskiej nawiązuje historycznie do herbu diecezji pomezańskiej. Łączy w sobie teraźniejszość z przeszłością. Pole tarczy herbowej zostało podzielone na dwie części przez leżący ukośnie złocisty pastorał pomezański.

Pierwsza część tego herbu jest nowym elementem, aczkolwiek pastorał św. Wojciecha otrzymał kształt jednego z pastorałów pomezańskich (w herbie diecezji pomezańskiej znajdowały się dwa pastorały, umieszczone po obu stronach orła). Drugi pastorał pomezański został zachowany, jako element łączący oba pola herbowe - spinający przeszłość i teraźniejszość w jedną całość. Ponadto druga część tarczy herbowej zachowała prawie w całości herb pomezański (postać orła), z wyjątkiem wstęgi, która zamiast napisu "Święty Jan" otrzymała napis "Pomezania", aby łatwiej można było odczytać związek historii z teraźniejszością (wiki)

Jako dygresję dodam, iż duża część nazw miast i osad a także toponimów na ziemi pruskiej ma dawną bałtyjską proweniencję przykładem niechaj będzie tutaj Alnāsteini -> Allenstein -> Olsztyn, Nidzica -> Neidenburg ->Nīdaspils, Łyna -> Alne czy Narie. W Pomezanii nazwy posiadające etymologię pruską to między innymi Iława - Ilawa, Susz - Suse, Kwidzyn - Kwedins. Nazwa Prabuty choć pruska nie jest nazwą wywiedzioną od konkretnej osady (w tym wypadku Resii) i pochodzi od czasownika prabuti - wieczyście zamieszkiwać.

Oberland czyli Prusy Górne a Pomezania i Pogezania (1466-1772)

Ogólny zarys obszaru Pomezanii i Pogezanii (kliknij mapkę by powiększyć)

Od XVI wieku Prusy Górne (Oberland przyp. autor) stanowiły powiat Prus Książęcych, ze starostwami w: Pasłęku, Miłakowie, Morągu, Przezmarku, Kwidzynie, Prabutach, Szymbarku, Iławie, Miłomłynie, Ostródzie, Olsztynku, Dąbrównie, Działdowie, Nidzicy i Szczytnie. Od północy graniczyły z Warmią, od zachodu z powiatem Natangia (różnym terytorialnie z krainą Prusów o tej samej nazwie). W takim obszarze Prusy Górne nie pokrywały się z wcześniejszymi granicami plemion pruskich ani granicami komturstw krzyżackich. (wiki)

Oberland tak jak Powiśle był sztucznym tworem będącym raczej próbą zebrania pod jednym mianownikiem administracyjnym szeregu miast niźli określeniem mającym na celu wydzielenie zupełnie nowego regionu  z tego względu, iż w jego skład wchodziły istniejące już regiony takie jak Pomezania, Pogezania, Sasina czy część Galindii. Etymologia nazwy wywodzi się z obszaru Pogezanii, ziemi pruskiej od zachodu sąsiadującej z Pomezanią. Pogezania była ziemią o mniejszym obszarze niźli Pomezania, zawierała w sobie miasta takie jak Elbląg (będący miastem leżącym na styku dwóch ziem), Pasłęk, Morąg i Zalewo. Charakteryzowała się w dużej mierze specyficznym górzystym uwarunkowaniem terenu który w przyszłości miał być podstawą ulokowania jej w regionie pojezierza iławskiego. Pogezan jako plemię wyniszczył zarówno podbój ich rodzinnej ziemi jak i kolejne powstania w których brali czynny udział. Wyludniona ziemia już pod panowaniem krzyżackim uległa szybkiemu procesowi kolonizacyjnemu który wchłonął niedobitki Pogezan. Dawna nazwa Pogezania ustąpiła nowej Hockerlandia nadanej na cześć legendarnego wodza Pogezan by z czasem zatracić i ją i stać się oficjalnie Oberlandem czyli Pogórzem. Pomezania funkcjonując w ramach Oberlandzkiego powiatu Prus Książęcych nie zatraciła swej historycznej nazwy i nadal pod nią funkcjonowała. W 1466 roku wraz z podziałem Prus na Królewskie i Książęce pogezańsko-pomezański Elbląg znalazł się w granicach Prus Królewskich a Pomezania uległa podziałowi na Książęcą i Królewską z Malborkiem, Sztumem i Dzierzgoniem. Po 1772 roku i kolejnych zmianach administracyjnych dzielących raz jeszcze w sztuczny sposób Prusy na Zachodnie i Wschodnie, Pomezania poza Ostródą została przydzielona do Prus Zachodnich, tworu na tyle sztucznego, iż rozciągał się od Iławy po Bydgoszcz i z właściwymi Prusami nie miał wiele wspólnego. Pogezania z Pasłękiem, Morągiem i Zalewem została przydzielona do Prus Wschodnich a Działdowo, Nidzica i Szczytno stały się z czasem częścią istniejącego do dziś regionu zwanego nam pod nazwą Mazur - Masurenland.

Pomezania, podległe jej regiony i podział administracyjny

Pomezania składa się z leżącej tuż nad prawym brzegiem Wisły nizinnej Doliny Kwidzyńskiej i cechującego się pofałdowaną rzeźbą Pojezierza Iławskiego. Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż w skład Pojezierza Iławskiego wchodzi duża część dawnej Pogezanii w tym Pasłęk, Morąg i Zalewo a jej reszta wraz z Elblągiem leży na żuławach elbląskich :

Pomezania jest obecnie podzielona administracyjnie między województwo pomorskie i warmińsko-mazurskie z czego w woj. pomorskim znajduje się Malbork, Kwidzyn, Dzierzgoń i Prabuty a w woj. warmińsko-mazurskim Susz, Iława, Kisielice i Ostróda. Obszar Pogezanii wchodzi całkowicie w skład województwa warmińsko-mazurskiego.

Powiśle

Powiśle jest drugą nazwą którą próbuje się określić region stojący w jednym szeregu z Warmią i Mazurami. W zestawieniu z Pomezanią czy Pogezanią jest to nazwa relatywnie nowa, pozbawiona uzasadnienia historycznego i mimo promocji relatywnie nieznana ogółowi społeczeństwa. Należy nadmienić, iż budzi także niechlubne skojarzenia z epoką PRL-u za czasów którego została stworzona i propagowana. Nie ma żadnego uzasadnienia regionalnego i jako taka nie była stosowana na ziemi pruskiej gdy dla porównania nazwy takie jak Warmia-Ermland (równie dawna co Pomezania i mająca pruskie pochodzenie) i Mazury-Masurenland były i są stosowane na porządku dziennym.

Historia powstania nazwy :

W 1953 r. pracownicy Instytutu Zachodniego w Poznaniu opisali Powiśle jako obszar obejmujący ówczesne powiaty: elbląski, malborski, sztumski, kwidzyński, suski, morąski, pasłęcki. Rajmund Galon wskazał granice regionu: Wschodnia granica Powiśla przebiega wzdłuż rzeki Pasłęki, następnie wschodnim skrajem Wyżyny Elbląskiej. Południowa granica Powiśla trzyma się granicy politycznej sprzed 1939 r. (...) Powiśle nie posiada cech odrębnego regionu geograficznego i wchodzi w skład kilku krain naturalnych rozciągających się pomiędzy Wisłą a Niemnem (wiki, w oparciu o pochodzące z 1953 roku opracowanie Rajmunda Galona "Powiśle")

Znaczek pamiątkowy (Kwidzynopedia)

Jak widzimy przedstawiony w powyższym cytacie obszar Powiśla pokrywa się z obszarem historycznej Pomezanii i Pogezanii. Ewidentnym jest, iż opracowanie Rajmunda Galona powstało w ramach doktryny mającej na celu przeinaczanie historii ziem przydzielonych Polsce po 1945 roku i określenie ich na nowy, odpowiadający władzom sposób, ignorują tym samym historyczną nazwę regionu. Można także zwrócić uwagę na symboliczne znaczenie nazwy Powiśle, nadane niejako z perspektywy prawobrzeżnej strony Wisły. Jako ciekawostkę dodam, iż w ramach tego samego opracowania obszar Prus Wschodnich został nazwany Pojezierzem Mazowieckim.

Powiśle jako termin pojawiło się w polskiej fizjografii dopiero w dwudziestoleciu międzywojennym i dotyczyło obszaru leżącego tuż nad Wisłą co obrazuje poniższa mapa autorstwa Eugeniusza Romera z 1934 roku i nigdy nie była rozciągana aż po Pasłękę o co pokusili się pracownicy Instytutu tworząc nowy ahistoryczny region.

Pomezania-Warmia-Mazury?

Biorąc pod uwagę szereg podanych wcześniej informacji wydaje się, iż Pomezania właśnie z wychodzącą w jej skład Pogezanią byłaby nazwą najbardziej historycznie i kulturowo słuszną, adekwatną więc do postawienia w jednym szeregu z Warmią i Mazurami. Tym sposobem zawarto by w tych trzech nazwach szereg ziem rozciągających się od Wisły aż po Podlasie, określono jasno region pozbawiony właściwej mu nazwy.

Pojezierze Iławskie - charakterystyka regionu.

Mapa Pojezierza Iławskiego

Celem dzisiejszego artykułu, notabene pierwszego z cyklu poświęconego tematowi Pojezierza Iławskiego, jest przedstawienie charakterystyki regionu i próba odpowiedzi na pytania często nurtujące osoby zainteresowane jego tematem. Postaram się odpowiedzieć w jak najlepszy sposób na następujące kwestie : czym dokładnie jest region Pojezierza Iławskiego, jak przebiegają jego granice, czym się charakteryzuje i jakie miasta wchodzą w jego skład.

Pojezierze Iławskie i sąsiednie regiony geograficzne

Pojezierze Iławskie zwane czasem Pojezierzem Iławsko-Ostródzkim jest makroregionem położonym w zachodniej części dawnych Prus, na obszarze staropruskiej Pomezanii i Pogezanii. Jest to obszar który został wyodrębniony z makroregionu Pojezierza Mazurskiego w ramach którego funkcjonował jako mezoregion. Zamyka się między doliną Wisły na zachodzie i Pasłęki na wschodzie. Regionalnie graniczy od zachodu z Doliną Kwidzyńską zwanej nieraz Powiślem, od północnego-zachodu z Żuławami i Wysoczyzną Elbląską a od wschodu z historyczną Warmią. Region ów cechują specyficzne uwarunkowania geograficzne : teren w odróżnieniu od przyległych mu regionów jest znacznie bardziej pofałdowany, posiada liczne jeziora, rozległe łąki i gęste lasy w dużej mierze mieszane. Charakteryzuje się także własnym mikroklimatem odpowiadający temu który występuje na Pojezierzu Mazurskim. To na terenie Pojezierza Iławskiego odnajdziemy sławny cud techniki jakim jest Kanał Elbląski (Oberländischer Kanal/Kanał Oberlandzki). Kanał jest w pełni żeglowny i rozciąga się na przestrzeni 84-ech kilometrów od Elbląga do Ostródy łącząc pojezierze z morzem poprzez zatokę Fryską (Zalew Wiślany). Region szczególnie sprzyja rolnictwu i turystyce wodnej od kajakarstwa po żeglugę.

Miejscowości które wchodzą w skład Pojezierza Iławskiego to Iława, Morąg, Pasłęk, Susz, Ostróda, Zalewo, Miłomłyn, Kisielice, Dzierzgoń i Prabuty z Gdakowem*. Miejscowości owe na tle sąsiednich regionów łączy zespół czynników takich jak to, iż (…) nie leżą ani na Warmii ani na Mazurach, Powiślu, czy Żuławach. (Wiesław Niesiobędzki) a także to, iż w odróżnieniu od wymienionych wcześniej regionów są miejscowościami o (..) własnych odmiennie przebiegających [od reszty regionów]; dziejach, ukształtowaniu terenu, składzie ludnościowym, architekturze, gwarze i obyczajach (Wiesław Niesiobędzki). Miejscowości wchodzące w skład Pojezierza są ze sobą ściśle związane historycznie, także przez fakt, iż od wieków były częścią krainy zwanej Oberlandem z polskiego Pogórzem. Mówiąc już o związkach miast należy nadmienić o tym, iż wszystkie wymienione wcześniej miejscowości funkcjonowały przez wieki jako powiat Oberlandzki w ramach Prus Książęcych, a miasta takie jak Iława, Prabuty, Susz przez większość swych dziejów występowały w granicach powiatu Suskiego (kreis Rosenberg).

* Mimo, iż w wielu obecnych opracowaniach na temat regionu błędnie pomija się Prabuty (ze względu na ograniczanie się autorów to granic podziału administracyjnego) są one w rzeczywistości integralną częścią regionu, a jezioro Dzierzgoń (Sorgen See) leżące w pobliżu miasta należy do największych na całym pojezierzu.

Teren

Jak już wspomniałem kilkukrotnie wcześniej, cechą wyróżniającą pojezierze na tle sąsiednich regionów jest jego wyjątkowa pofałdowana rzeźba terenu, a w szczególności faliste moreny denne (niewielkie, nieregularne wzniesienia i zagłębienia nie posiadające odpływu i wypełnione często przez oczka polodowcowe, czasem stanowiące bagna lub podmokłe łąki) i ciągi moren czołowych (rzeźba niezwykle urozmaicona, zbocza nieregularne, mnóstwo drobniejszych pagórków, zaklęśnięć i kotlinek). Pozostałymi formami występującymi na terenie pojezierza są równiny sandrowe oraz rynny polodowcowe. Poniższa mapa wyraźnie obrazuje różnicę w wysokości występującą na obszarze pojezierza w zestawieniu z sąsiednimi regionami zwłaszcza zachodnimi i północno-zachodnimi :

Mapa hipsometryczna (lata 30-te)

Poza jeziorami występują tutaj liczne bagna, torfowiska i podmokłe łąki, część jezior ulega procesowi eutrofizacji. Do głównych rzek na pojezierzu należy Drwęca, Osa, Liwa i Pasłęka.

Jeziora

Jeziorak

Zieloną szatę pojezierza zdobią niczym akwamaryn dziesiątki jezior polodowcowych, rozciągających się w swej wielkości od tych małych, mniej znanych skrytych w zaciszu lasów, łąk i pól po majestatyczne w pełni żeglowne zbiorniki wodne pokroju sławnej perły pojezierza – Jezioraka (Geserich See), który poprzez swe ogólnie znane walory nie wymaga z mej strony dodatkowej reklamy. Poza Jeziorakiem Innymi dużymi jeziorami wartymi odnotowania są Drwęckie (Drewenzer See) biorące swą nazwę od rzeki Drwęcy, inkrustowane wyspami błękitne Narie i Dzierzgoń (Sorgen See) otoczone aurą tajemniczości i związanych z nim ponurych podań. 

Drwęckie, autor skrzat-kuchenny


Narie (wiki)


Narie, autor Arabel


Dzierzgoń, autor Dom Stokrotka/Rodowo

Jezioro Jasne wymaga tu jednakże oddzielnej notki. To położone na terenie rezerwatu Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego jezioro cechuje się tak niezwykłą czystością, iż promienie słońca sięgają w nim na głębokość ok. 14-15 metrów, a jego brzegi porasta wiele gatunków chronionej roślinności.

Jasne, autor http://www.ga.com.pl/

Nie chciałbym być tutaj posądzony o pominięcie któregoś z wielu ze skarbów pojezierza rozsianych od Prabut po Ostródę, jednakże by opisać wszystkie musiałbym poświęcić temu tematowi zupełnie oddzielny blog. Zachęcam więc do podsyłania zdjęć przedstawiających jeziora, ich urokliwe zakątki, zwłaszcza te Wam najbliższe drodzy czytelnicy, najznakomitsze z nich zostaną wyróżnione umieszczeniem na stronach Pruskiego Horyzontu. Ze swej strony obiecuję w przyszłości napisać więcej na temat skarbów pojezierza, poświęcając niektórym w razie potrzeby osobne artykuły.

Klimat

Pojezierze Iławskie zawdzięcza swój wyjątkowy lokalny mikroklimat przede wszystkim rzeźbie terenu, rozległym obszarom leśnym i dużej liczbie jezior. Jak już wspominałem mikroklimat Pojezierza Iławskiego jest zbliżony do tego który występuje na Pojezierzu Mazurskim a charakteryzuje się zmiennością pogody, przesunięciem pór roku i wahaniami okresu wegetacyjnego. Miesiącem w którym następuje największa liczba opadów jest Lipiec (według danych z lat 70-tych). Obszar pojezierza jest zaliczony do mazurskiego regionu burzowego, średnia ilość dni z burzą wynosi 17,7 dnia z tego 4,1 przypada na wiosnę, 12,5 na lato i 1,1 dnia na jesień. (dane z lat 70-tych). Burze rozpoczynają się ok. 25 kwietnia a kończą się w pierwszych dniach października. Okres bezśnieżny wynosi ok. 200 dni.

Dominującymi wiatrami są wiatry zachodnie, południowo-zachodnie i północne. Wzmożone działanie wiatrów występuje na południowo/północno-zachodnich krańcach pojezierza. Stąd, w pobliżu miejscowości takich jak np. Grodziec czy Kisielice, doszło do licznych inwestycji mających na celu postawienie na tamtym obszarze elektrowni wiatrowych.

Jako przykład specyficznego oddziaływania klimatu niech będzie fakt, iż temperatury między Prabutami położonymi na Pojezierzu Iławskim a nadwiślańskim Kwidzynem wahają się nieraz o kilka stopni, a pokrywa śnieżna na obszarze Prabut zalega dłuższy czas, a jej ilość zazwyczaj zmniejsza się tym bardziej im bardziej zbliżamy się Kwidzyna co doskonale obrazuje obecna zima. Czynnikiem warunkującym taki stan rzeczy jest przede wszystkim ukształtowanie terenu powodujące to, iż Dolina Kwidzyńska posiada klimat cieplejszy i łagodniejszy z mniejszą prędkością wiatrów niż na sąsiednim Pojezierzu Iławskim.

Flora i Fauna

Lasy występujące na terenie pojezierza są w dużej części liściaste, szalenie barwne, strojne w przeróżne gatunki drzew wśród których do najliczniejszych należą buki i dęby. Lasy sosnowe są liczne reprezentowane aczkolwiek część z nich należy to lasów planowanych zasadzonych relatywnie niedawno. Do największych kompleksów leśnych należą Lasy Iławskie i Liwskie. Ciekawą specyfiką pojezierskich lasów jest to, iż występuję w nich duże nagromadzenie [co szczególnie ciekawe] roślin górskich, takich jak tojad dziobaty, kupalnik górski czy lepiężnik biały (informacje zaczerpnięte z opracowania Marii Lossman). 

Z mych własnych odczuć mogę stwierdzić, iż obcując z pojezierskimi lasami nie sposób nie ulec pokusie by ruszyć w otchłań zielonych traktów, otchłań która zwłaszcza przy wschodzie i zachodzie słońca bywa iście mistyczna, sprzyjająca kontemplacji. Prawdą jest, iż nie tylko względy naturalne związane z pięknem danej ostoi leśnej sprzyjają rozmyślaniom i wojażom umysłowym, historia zaklęta w ruinach domów czy zdziczałych sadach, pozostałościach dawnych ludzkich siedlisk rozsianych pośród lasów nie jeden raz skłaniała mnie do refleksji nad historią tej ziemi i jej losami. Spotkałem się niegdyś ze stwierdzeniem, iż owa wyjątkowa, niezwykle subtelna mistyka spowijająca leśne ostępy nadaje pojezierskim lasom aurę „malarskiej tajemniczości”, nie sposób jest mi się nie zgodzić z tym pięknym jak i trafnym stwierdzeniem.

Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego to najznakomitszy i najcenniejszy pod kątem naturalnym obszar pojezierza „(…) stanowi zbiór unikalnych zasobów fauny i flory. Jest ostoją wielu gatunków ptaków, jak np. czapli, kormoranów, żurawi, w tym także niezwykle rzadkich ptaków drapieżnych: bielików, rybołowów czy kań rudych. W kompleksach leśnych bytują popularne i rzadsze gatunki zwierzyny łownej: sarny, dziki, jelenie, łosie. Zimą pojawiają się czasami wilki.” (Wiki). Na terenie parku znajduje się 58 pomników przyrody ożywionej, trzy jeziora-rezerwaty (Gaudy, Jasne i Czerwica) a do roślin chronionych występujących na terenie parku należą między innymi : wawrzynek wilcze łyko, lilia złoto głów, bluszcz pospolity, podkolan biały oraz podkolan zielonawy, rosiczka okrągłolistna, orlik pospolity, tysięcznik pospolity, grążel żółty i grzybień biały.

Obszar pojezierza jest doskonałym miejscem życia dla licznych ptaków wodnych i błotnych z których łabędź niemy należy do najbardziej znanych i reprezentatywnych. Poza łabędziem występują żurawie, czaple, kormorany, rybitwy i mewy śmieszki. Wedle danych ze starszych źródeł wynika iż Siemiańskich Lasach można natrafić na orła bielika. Poza ptactwem należy nadmienić, iż w lasach (zwłaszcza dębowo-bukowych) żyją rzesze dzików, jeleni i saren, łosie dawny symbol Prus, choć wciąż rzadkie, stają się coraz częstszym widokiem. Zające, lisy i borsuki także nie należą do rzadkości, a gotowi do eskapad wzdłuż koryt pojezierskich rzek natrafią na ślady aktywności bobrów. Ryby żyjące w jeziorach pojezierza to jednakże temat godny osobnego artykułu stąd na ten czas nie będę się go podejmował.

Błędy w publikacjach poświęconych tematowi Pojezierza Iławskiego

Błędem najczęściej spotykanym w publikacjach jest pominięcie Prabut i Dzierzgonia przy okazji podawania granic regionu i miejscowości wchodzących w jego skład. Ów krzywdzący błąd zaczął pojawiać się nagminnie po 1999 roku, a związany jest ze zmianą granic wojewódzkich i silną promocją wewnętrzną prowadzoną przez nowe województwa. Taki stan rzeczy doprowadził do tego, iż większość autorów pisząc na temat pojezierza czyni błąd automatycznie ograniczając je do granicy województwa warmińsko-mazurskiego. 

Więcej na temat sztucznego dzielenia historycznych i geograficznych regionów można przeczytać we wcześniejszym artykule.

A oto i dwa przykłady błędów związanych z pominięciem Prabut i Dzierzgonia przy opisywaniu Pojezierza Iławskiego :

Zasięg Pojezierza Iławskiego
 (jak widać ucięty na linii granicy administracyjnej)


Spis miejscowości Pojezierza Iławskiego, Prabuty i Dzierzgoń nie zostały w nim ujęte.