Pomezania - zapomniany region

Stylizowany herb Pomezanii

Od ostatnich kilku lat da się zaobserwować w Polsce tendencję do regionalizacji i procesu samookreślenia na bazie zamieszkiwanego regionu. Owa tendencja z roku na rok przybiera na sile i z tego właśnie powodu uważam, iż nadszedł najlepszy czas by przypomnieć mieszkańcom wschodnich rubieży województwa pomorskiego i zachodnich warmińsko-mazurskiego, iż i dla nich istnieje wspólny regionalny mianownik, pozwalający im wyjść spod parasolkowego terminu jakim jest Pomorze czy Warmia i Mazury. Owym mianownikiem jest historyczna Pomezania (nazwa pochodzi z języka pruskiego i oznacza krainę za drzewami), region, którego nazwa pojawiła się w źródłach pisanych już 700 lat temu i była de facto pierwszą udokumentowaną nazwą wspomnianego powyżej obszaru. Mieszkańcy Kaszub, Kociewia czy nawet siostrzanej Warmii mogą bez problemu określić się swym regionalnym mianem, dlaczegóż i my mieszkańcy Pomezanii nie moglibyśmy postąpić podobnie? Jednakże, nim do tego dojdzie należy pierw zaszczepić w ludzkiej świadomości poczucie regionalnej przynależności, wskazać regionalne granice, przedstawić historię i charakterystykę regionu, dać mieszkańcom punkty odniesienia wedle których będą w stanie skrystalizować w swych umysłach to czym jest w swej istocie Pomezania. 

Nie da się ukryć, iż w historiografii Prus, Pomezania od samego początku zajmowała jedno  z najbardziej poczesnych miejsc i w perspektywie historycznej jedynie Sambia, a później i Warmia były ziemiami o równorzędnym znaczeniu. Na ten stan rzeczy wpływał szereg czynników, jednym z nich było zaludnienie. Nie jest tajemnicą, iż wedle źródeł to właśnie Pomezania i Sambia były ziemianami najliczniej zamieszkanymi przez Prusów. Innym znaczącym czynnikiem był fakt, iż Pomezania została obrana jako pierwszy cel uderzenia Zakonu i tym samym jej przypadło stawić tak pierwszy opór jak i po jego upadku najszybciej ulec nieubłaganemu procesowi postępu niesionego przez Zakon, stając się przyczółkiem ku dalszej ekspansji. To właśnie w pomezańskim Malborku założono stolicę Zakonu. Także na obszarze Pomezanii utworzoną z czterech diecezji pruskich ze stolicą w Kwidzynie. W późniejszych wiekach w wyniku wojen Zakonu z Polską i porażką pierwszego doszło do podziału Pomezanii na Królewską i Książęcą ze stolicą w Królewcu. Z czasem znaczenie Pomezanii w perspektywie Prus zaczęło ulegać umniejszeniu kosztem innych regionów, lecz sama nazwa funkcjonowała dalej przez wiele późniejszych wieków określając nieprzerwanie wciąż ten sam region.

Za czasów PRL w ramach pisania historii na nowo próbowano zastąpić nazwę Pomezania bardziej polsko brzmiącym lecz ahistorycznym terminem Powiśle wcielając w jego skład również Pogezanię/Oberland. Tworzeniem owych nowych, sztucznych regionów zajął się Instytut Zachodni w Poznaniu, mieście nie mającym absolutnie nic wspólnego z historią Prus i ziem wchodzących w ich skład. Przez dziesięciolecia usilne próby zaszczepienia terminu Powiśle nie odniosły oczekiwanego skutku i obecnie samo Powiśle w perspektywie kraju jest bardziej kojarzone z dzielnicą Warszawy niźli regionem w północnej Polsce. Ignorancja stojąca za tworzeniem nazwy Powiśle jest doprawdy szokująca i używanie owego terminu w miejscu pięknej i historycznej nazwy jaką jest Pomezania jest zaiste przejawem kompletnej niewiedzy. Co raz częściej można jednakże zaobserwować przeobrażenie w ludzkiej świadomości, jako tego przykład postanowiłem zamieścić poniżej kilka cytatów na które natrafiłem w internetowej przestrzeni:

Wypowiedź w dyskusji na temat Pomezanii i Powiśla:

Nazwa Pomezania jest wciąż nazwą żywą, funkcjonującą w teraźniejszości i niejednokrotnie sięgali i wciąż sięgają po nią mieszkańcy regionu, czego przykładem jest między innymi herb diecezji elbląskiej, drużyna piłkarska Pomezania Malbork, Spółdzielnia Mieszkaniowa "Pomezania" z Kwidzyna, Grupa Pielgrzymkowa "Pomezania" z Iławy czy Stowarzyszenie Gospodarstw Gościnnych "Pomezania".

Jest to ziemia stricte rolnicza i ukierunkowana na turystykę, poza nielicznymi wyjątkami brak na jej obszarze ciężkiego przemysłu, a większe firmy wiążą się z nowoczesnymi technologiami, obróbką drewna czy produkcją żywności. Pomezania może poszczycić się dziesiątkami jezior, z których największym jest Jeziorak będący niejako sercem Pomezanii, liczne są także rzeki sprzyjające wyprawom kajakowym, a już szczególną atrakcją regionu jest leżący na pograniczu dwóch regionów kanał Oberlandzki zwany również Elbląskim.
  
Granice Pomezanii

Mapa Pomezanii z zaznaczonymi w dosyć luźny sposób granicami

By należycie określić granice Pomezanii należy pierw sięgnąć do czasów podziału plemiennego Prus i tak za Sewerynem Szczepańskim: 

Jej obszar już po podboju zamykał się w granicach wyznaczonych przez rzeki Osę na południu, Wisłę na zachodzie i Nogat na północnym-zachodzie. Na północy i północnym-wschodzie granice Pomezanii wyznaczał zabagniony obszar Jeziora Drużno oraz ciąg obniżeń terenowych, wyznaczonych przez linię obecnego Kanału Ostródzko-Elbląskiego wraz z pasem rozległych puszczy i jezior. Na wschodzie zaś granice Pomezanii opierały się o dorzecze górnej Drwęcy. (http://www.academia.edu/1038163/Osadnictwo_pruskie_w_okolicy_Prabut_we_wczesnym_średniowieczu)

W książce Georga Hermanowskiego Ostpreußen Lexikon granice Pomezanii zostały nakreślone podobnie, lecz miejscami odrobinę bardziej szczegółowo (za tłumaczenie z niemieckiego szalenie dziękuję dobremu koledze  i specjaliście w tłumaczeniach - Bartoszowi):

Staropruska Pomezania, sprzed czasów zakonu krzyżackiego sięgała od Drwęcy aż do Nogatu oraz do jeziora Drużno na północy. Na wschodzie granica przebiegała w dolinie rzeki Dzierzgoń do (...) linii jezior Piniewskiego, Sambrodzkiego, Rudej Wody Bartężskiego Ilińskiego oraz Drwęckiego. Na zachodzie pomiędzy Toruniem a Białą Górą granicę stanowiła Wisła. Granica południowa była pomiędzy Drwęcą i Osą. 

Inne źródła odpowiadają dwóm powyższym, pewne nieścisłości dotyczą czasem granicy północnej, lecz można śmiało przyjąć, iż w większości źródeł wytycza je południowy brzeg jeziora Drużno.

Po podboju Pomezanii na bazie jej granic pruskiej wytyczono granicę biskupstwa pomezańskiego, z czasem inkorporując w jego skład również Pogezanię. W tym momencie chciałbym zaznaczyć, iż prawowitymi granicami regionalnymi dla Pomezanii  jako regionu są pierwotne, staropruskie granice bazujące na liniach wododziałów. Po latach analizowania pruskich regionów doszedłem do wniosku, iż byłoby krzywdzącym dla Pogezanii/Oberlandu wcielanie tego regionu w ramy Pomezanii, stąd stronię od zrównywania granic diecezji pomezańskiej z granicami Pomezanii jako regionu. Jedynym wyjątkiem o jaki się pokusiłem jest Zalewo, które nim ukuto termin Oberland było i de facto nadal jest miastem pomezańskim. Współcześnie region jest rozbity pomiędzy dwa województwa: pomorskie i warmińsko-mazurskie, co przyczynia się do problemu z lokalnym samookreśleniem, a także ogranicza możliwości promocji regionu nie tylko w lokalnej świadomości, lecz i w perspektywie całego kraju. Rozwiązaniem tymczasowym jest promowanie regionu w przestrzeni internetowej, a w dalszej kolejności zainteresowanie tym tematem władz samorządowych, lokalnej prasy, organizacji kulturalnych i szkół w ostateczności zaszczepiając w mieszkańcach poczucie lokalnej tożsamości nie stłamszonej przez podział administracyjny. Pozytywnym efektem ubocznym byłoby zacieśnienie współpracy między województwami i większa ekspozycja tej ziemi nie tylko w perspektywie obydwu województw, lecz i kraju.

Miasta Pomezanii

Miasta, które od czasu swego powstania są identyfikowane z Pomezanią to Malbork, Kwidzyn, Prabuty, Susz, Iława, Sztum, Dzierzgoń (Kiszpork), Kisielice, Zalewo i Miłomłyn (leżący jeszcze na terenie Pomezanii: Liebemühl liegt im prußischen Stammesgebiet Pomesanien auf einer Halbinsel der aus dem Eylingsee (http://wiki-de.genealogy.net/Liebemühl). Na marginesie wspomnę tutaj również o Gardei i Biskupcu, które choć utraciły prawa miejskie są wsiami liczącymi kolejno 2500 i 1927 mieszkańców. W wypadku Gardei, jej populacja jest większa niźli niektórych pomezańskich miast takich jak Miłomłyn, Zalewo czy Kisielice. Czasem w ramach Pomezanii wymienia się także Ostródę, lecz obszar na którym znajduje się owe miasto był tak pod wpływem plemion pomezańskich, jak i sasińskich i trudno jednoznacznie zaliczyć je do Pomezanii. Znamienitym i wpływowym miastem dla regionu jest natomiast Elbląg, który choć nie leży na obszarze Pomezanii to od momentu swego powstania był ścisłe z nią związany, a jego wpływ choć obecnie już słabszy wciąż jest w regionie odczuwalny. Miasta wchodzące w skład Pomezanii charakteryzują się podobną ilością mieszkańców (szczególnie miasta powiatowe) i należą do klasy średnich i małych pod kątem wielkości i zaludnienia. Jedynymi większymi miastami w pobliżu granic Pomezanii są Elbląg liczący 122 368 mieszkańców i położony na ziemi chełmińskiej Grudziądz mający 97 676 mieszkańców.

Oto zestawienie miast wraz z liczbą mieszkańców, przynależnością administracyjną i przypisanymi tablicami rejestracyjnymi:

1. Malbork (woj. pomorskie/miasto powiatowe): 38 650 Tablice rejestracyjne: GMB
2. Kwidzyn (woj. pomorskie/miasto powiatowe): 38 849 Tablice rejestracyjne: GKW
3. Iława (woj. warmińsko-mazurskie/miasto powiatowe): 33339 Tablice rejestracyjne: NIL
4. Sztum (woj. pomorskie/miasto powiatowe): 10427 Tablice rejestracyjne: GSZ
5. Prabuty (woj. pomorskie): 8881 Tablice rejestracyjne: GKW
6. Susz (woj. warmińsko-mazurskie): 5733 Tablice rejestracyjne: NIL
7. Dzierzgoń (Kiszpork) (woj. pomorskie): 5564 Tablice rejestracyjne: GSZ
8. * Gardeja (woj. pomorskie) (byłe miasto, obecnie wieś): 2500 Tablice rejestracyjne: GKW
9. Miłomłyn (woj. warmińsko-mazurskie): 2431 Tablice rejestracyjne: NOS
10. Zalewo (woj. warmińsko-mazurskie): 2222 Tablice rejestracyjne: NIL
11. Kisielice (woj. warmińsko-mazurskie): 2191 Tablice rejestracyjne: NIL
12. * Biskupiec (woj. warmińsko-mazurskie): 1927 Tablice rejestracyjne: NNM

Jak określić mieszkańca Pomezanii?

Mówiąc o danej ziemi naturalnie winniśmy wspomnieć o tym jak należałoby określić jej mieszkańców ; jak więc wypadałoby nazwać mieszkańców Pomezanii? Jako naturalny wzór tworzenia nazwy odmiejscowej obrałbym siostrzany dla Pomezanii region - Warmię. W wypadku Warmii, odmiany określające mieszkańców obydwojga płci funkcjonują od wieków w języku polskim w postaci Warmiaka i Warmianki. Idąc tym tropem mieszkańców Pomezanii określilibyśmy następująco: Pomezaniak i Pomezanka, obydwie formy brzmią nader naturalnie i wpasowują się w dialektykę języka polskiego.

Herb i dziedzictwo diecezji pomezańskiej

Chorągiew biskupów pomezańskich

Najstarszymi symbolami heraldycznym utożsamianym z Pomezanią były pieczęcie biskupów pomezańskich, na bazie których powstała cała późniejsza heraldyka pomezańska. Pierwsze pieczęcie biskupów pomezańskich zaczęto stosować już w 1323 roku, a prekursorem stosowania owych pieczęci był szósty biskup pomezański - Rudolf z Elbląga. Najbardziej znanym przedstawieniem heraldycznym, na którym notabene wzorowały się władze powiatu kwidzyńskiego, była chorągiew biskupa pomezańskiego pod którą stanęło na polach Grunwaldu pomezańskie rycerstwo. Chorągiew owa została zdobyta przez wojska Władysława Jagiełły i jak odnotował to Jan Długosz, została przesłana po bitwie do Krakowa by włączyć ją w poczet zdobycznych chorągwi. Należy wspomnieć, iż współcześnie stosowany herb Warmii wywodzi się również od chorągwi biskupiej pod którą zebrali się warmińscy rycerze.

Rycerz chorągwi
biskupa pomezańskiego

Chorągiew biskupów pomezańskich ozdobiona była szeregiem symboli nawiązujących do chrześcijaństwa i władzy kościelnej. Głównym symbolem herbowym był złoty orzeł utożsamiany z świętym Janem Ewangelistą dzierżący w szponach wstęgę z napisem "Sanctus Joannes", natomiast po jego prawej i lewej stronie umieszczone były złote pastorały, wszystkie wspomniane symbole znajdowały się na czerwonym polu.

Biskupstwo pomezańskie istniało do 1587 roku, kiedy to w wyniku postępującego procesu sekularyzacji zostało rozwiązane. Spadkobierczynią diecezji pomezańskiej jest współczesna diecezja elbląska utworzona przez Jana Pawła II w 1992 roku. Diecezja elbląska od samego początku swego istnienia nawiązuje do tradycji i historii eksponując nawet na swym herbie napis "Pomezania", przyczyniając się tym samym do podtrzymania w świadomości mieszkańców faktu istnienia regionu o tej nazwie, a co więcej poprzez swe dekanaty określa relatywnie wierne granice historyczne regionu:

Herb diecezji elbląskiej/pomezańskiej

Do wizerunku orła św. Jana Ewangelisty powrócono w 1992 roku, gdy powstała diecezja elbląska. Władze diecezji elbląskiej (obejmującej ok 90% dawnej diecezji pomezańskiej) zaleciły używanie herbu diecezjalnego wyobrażającego tarczę dzieloną w skos złotym pastorałem, w prawym błękitnym polu z postacią św. Wojciecha w czerwonych szatach, w czerwonym polu lewym ze złotym orłem św. Jana Ewangelisty, trzymającym w pazurach wstęgę z napisem “Pomezania”. (https://pl.wikipedia.org/wiki/Diecezja_pomezańska)

Starania diecezji o podtrzymanie ciągłości historycznej  zostały szczególnie podkreślone w 2014 roku, gdy doszło do ustanowienia tytularnego biskupstwa pomezańskiego. Diecezja elbląska (pomezańska) jest obecnie najbardziej wyrazistym przykładem działania mającego na celu utrzymanie w świadomości Pomezanii jako regionu nie historycznego a teraźniejszego:

(...) Orzeł trzyma w szponach wstęgę z napisem "Pomezania", aby w ten sposób nawiązać do przeszłości terenu, na którym jest położona Diecezja.

Pierwsza część tego herbu jest nowym elementem, aczkolwiek pastorał św. Wojciecha otrzymał kształt jednego z pastorałów pomezańskich (w herbie diecezji pomezańskiej znajdowały się dwa pastorały, umieszczone po obu stronach orła). Drugi pastorał pomezański został zachowany, jako element łączący oba pola herbowe - spinający przeszłość i teraźniejszość w jedną całość. Ponadto druga część tarczy herbowej zachowała prawie w całości herb pomezański (postać orła), z wyjątkiem wstęgi, która zamiast napisu "Święty Jan" otrzymała napis "Pomezania", aby łatwiej można było odczytać związek historii z teraźniejszością (https://pl.wikipedia.org/wiki/Diecezja_elbląska)

Jak dotąd żadne władze samorządowe nie podjęły nawet drobnych kroków mających na celu przywrócenie do użycia nazwy Pomezania , nie dążąc tym samym do zaszczepienia w świadomości mieszkańców faktu istnienia takowego regionu i tym samym umożliwienia im samookreślenia w duchu podobnym do tego panującego na Warmii czy Mazurach. Obecny status quo jest dwojaki, większość mieszkańców ma problemy z swym regionalnym określeniem, przypisując się do pobliskich regionów w postaci Pomorza, Warmii, Mazur (większość) tudzież określa się przez pryzmat PRL-owskiego tworu jakim jest Powiśle - promowanego przez niektóre władze samorządowe ignorujące historyczne dziedzictwo regionu (mniejszość). Obecna sytuacja prowadzi również do tworzenia absurdalnych historycznie i regionalnie konstrukcji czego przykładem może być tutaj wieś Mikołajki Pomorskie i byłe miasto, a teraz duża wieś - Biskupiec Pomorski. Obie nazwy powstały celem wyróżnienia ich na tle innych miejscowości o tej samej nazwie, jednakże zamiast odwołać się do ich regionalnego umiejscowienia posunięto się do podczepienia ich pod zupełnie z nimi nie związany region jakim jest Pomorze.  Czy nie lepiej wyglądałaby właściwa regionalnie nazwa Mikołajki Pomezańskie i Biskupiec Pomezański?

Herb powiatu kwidzyńskiego

Godnym odnotowania jest zatwierdzenie w 1999 roku przez samorząd powiatu kwidzyńskiego herbu Pomezanii jako herbu powiatowego, na tym jednakże poprzestając i pozostając przy okazji promocji regionu na ahistorycznym terminie Powiśle. 

Drugim wartym wzmianki przykładem funkcjonowania herbu pomezańskiego są Kisielice:

Trzecim przykładem funkcjonowania herbu pomezańskiego jest Biskupiec:

Herb i flaga Pomezanii współcześnie

By należycie promować Pomezanię jako region należy zadbać o należytą i historycznie poprawną symbolikę z którą mogliby się utożsamiać mieszkańcy Pomezanii. Naturalnym krokiem w tym kierunku jest sięgnięcie po historyczną symbolikę stosowaną przez diecezję pomezańską, adekwatnie jak jest to czynione w wypadku Warmii. Pomezańska symbolika może zostać zawarta w kilku klasycznych formach, herbie, fladze i fladze z herbem, poniżej przedstawiam kilka wariantów:

1) Zmodyfikowany, historyczny herb biskupów pomezańskich używany obecnie jako herb powiatu kwidzyńskiego:

2) Wierne odtworzenie herbu biskupów pomezańskich wraz z pastorałami i wstęgą z napisem "Sanctus Joannes".

3) Orzeł świętego Jana Ewangelisty trzymający w szponach wstęgę z napisem "Pomezania" zapożyczony z herbu diecezji elbląskiej/pomezańskiej:

4) Zmodyfikowany, historyczny herb biskupów pomezańskich używany obecnie jako herb Kisielic:

5) Zmodyfikowany, historyczny herb biskupów pomezańskich używany obecnie jako herb Biskupca:

6) Forma uproszczona w postaci flagi o dwóch pasach z dominującymi na herbie kolorami (czerwień i złoto):

7) Forma uproszczona w postaci flagi o dwóch pasach z dominującymi na herbie kolorami (czerwień i złoto) oraz orłem Świętego Jana:

Posłowie

Reasumując, to w naszej gestii leży działanie skutkujące przywróceniem światu pamięci o Pomezanii, regionie o wielowiekowym, bogatym dziedzictwie, którego funkcjonowanie w ludzkiej świadomości pozwala nam się określić, wyróżnić na tle innych i poprzez to oddać sprawiedliwość naszej lokalnej historii.

Źródła:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Diecezja_pomezańska
https://pl.wikipedia.org/wiki/Diecezja_elbląska
http://kwidzynopedia.pl/index.php?title=Kapituła_Pomezańska
http://wiki-de.genealogy.net
http://www.academia.edu/1218280/Chomor_Sancti_Adalberti_1249_a_możliwości_lokalizacji_terenowej_wybranych_kościołów_Pomezanii
Hermanowski, Georg: Ostpreußen Lexikon, Adam Kraft Verlag Mannheim, 1980
Preuss, August Eduard.: Preußische Landes- und Volkskunde: oder Beschreibung von Preußen : Ein Handbuch für die Volksschullehrer der Provinz Preußen, Królewiec, 1835
Szczepański, Seweryn: Osadnictwo pruskie w okolicy Prabut we wczesnym średniowieczu, Kronikarskim Piórem Prabuty - Riesenburg, 2011

Współczesne tablice rejestracyjne w Prusach

Mapka przedstawiająca kody rejestracji samochodowych w Prusach

Dla większości odwiedzających Pruski Horyzont zamieszkałych na pruskiej ziemi, powiatowe tablice rejestracyjne nie są żadną tajemnicą i szybko kojarzą się z konkretnym powiatem i wchodzącymi w jego skład miastami. Jednakże, dla niektórych czytelników zamieszkałych we wschodnich powiatach województwa warmińsko-mazurskiego zaskoczeniem może być, iż tablice z oznaczeniami GKW, GSZ i GMB choć zdradzające przynależność do województwa pomorskiego, w gruncie rzeczy należą do powiatów historycznie związanych z ich rodzinnymi stronami przez wspólny nawias swej pruskiej historii.

Stary golfik autora, ozdobiony pruską flagą.

Pisząc o tablicach rejestracyjnych w Prusach wypadałoby również wspomnieć o rejestracjach z obwodu królewieckiego i rejonu kłajpedzkiego. Faktem jest, iż w wyniku uruchomienia małego ruchu nadgranicznego z obwodem królewieckim na drogach północnych powiatów możemy często dostrzec samochody z królewieckimi rejestracjami. Najrzadszym widokiem są jednakże rejestracje pochodzące z rejonu kłajpedzkiego, co nie dziwi przez wzgląd na współczesny podział administracyjny Prus.

Tablice rejestracyjne w polskiej części Prus:

Polskie tablice rejestracyjne w zestawieniu z tablicami z rosyjskiej i litewskiej części Prus są zdecydowanie najbardziej intuicyjne. Pierwsza litera określa województwo, druga powiat.

GKW - Powiat kwidzyński
GMB - Powiat malborski
GSZ - Powiat sztumski

NBA - Powiat bartoszycki
NBR - Powiat braniewski
NDZ - Powiat działdowski
NE - Powiat elbląski (miejski)
NEB - Powiat elbląski (ziemski)
NEL - Powiat ełcki
NGI - Powiat lecki (giżycki)
NGO - Powiat gołdapski
NIL - Powiat iławski
NKE - Powiat rastemborski (kętrzyński)
NLI - Powiat lidzbarski
NMR - Powiat ządźborski (mrągowski)
NNI - Powiat nidzicki
NNM - Powiat nowomiejski
NO - Powiat olsztyński (miejski)
NOE - Powiat olecki 
NOG (obecnie nieużywana) - Powiat olecki i gołdapski
NOL - Powiat olsztyński (ziemski)
NOS - Powiat ostródzki
NPI - Powiat jańsborski (piski)
NSZ - Powiat szczycieński
NWE -  Powiat węgoborski (węgorzewski)

Rejestracje w obwodzie Królewieckim

Źródło: wiki

Oznaczenia na rosyjskich tablicach rejestracyjnych zaczynają się od litery, po której znajduje się trzy cyfrowy kod, po którym następnie znajdują się dwie litery. W prawym górnym rogu umieszczony jest numer przydzielony dla danej obłaści, w wypadku obwodu królewieckiego są to 39 i 91. Poniżej numeru obłaści znajduje się flaga Federacji Rosyjskiej, a po jej lewej stronie trzyliterowy kod RUS. Ogólnie przyjętą normą przy wybijaniu tablic rejestracyjnych jest stosowanie dosyć ograniczonego zakresu liter zamykających się w tych przypominających litery alfabetu łacińskiego: А, В, Е, К, М, Н, О, Р, С, Т, У, Х. Ciekawostką wartą odnotowania jest to, iż mieszkańcy Królewca często nawiązują do historycznej nazwy swego miasta, co zresztą sam zaobserwowałem wielokrotnie, uśmiechając się przy tym szczerze.

Rejestracje w litewskiej części Prus

źródło: http://bjb.w.interia.pl/Englishvers/LT.htm

W wypadku litewskich tablic rejestracyjnych litera oznaczająca rejon znajduje się w środku trzyliterowego kodu. W wypadku rejonu kłajpedzkiego jest to L. Po kodzie literowym następuje kod cyfrowy składający się z trzech liczb. Co ciekawe pomiędzy oboma kodami znajduje się miejsce na naklejki określające sprawności auta naklejane przy okazji każdorazowego przeglądu technicznego.

Prusy w świetle podziałów administracyjnych cz.2 : Okres przedwojenny (1919-1939) i wojenny (1939 - 1945)

1(12).  Prusy Wschodnie 1919-1945

Prusy Wschodnie/"stare" Prusy 1919-1939

Memelland(ziemie na północ od Niemna)

Lata wojenne 1939-45 przyniosły Prusom Wschodnim radykalne zmiany administracyjne eliminujące wytyczone w 1919 roku granice. Do listopada 1939 roku Prusy funkcjonowały w ramach granic, które de facto były zbieżne z najstarszymi udokumentowanymi granicami "starych" Prus, odjąć Memelland czyli część regionu zwanego Pruską Litwą położonego na północ od Niemna z Memlem (Kłajpedą), większą część powiatu tylżyckiego część powiatu szyłokarczemskiego, nizinego i ragneckiego, które w wyniku traktatu wersalskiego przypadły Litwie. Agresja na Polskę miała swój wpływ na wytyczenie nowych granic, częściowo przez chęć rewanżu historycznego i ponowną inkorporację ziem przyznanych Polsce po Wielkiej Wojnie (ziemie na zachód od Wisły), a częściowo z powodów czysto organizacyjnych związanych z przyłączeniem do istniejących prowincji anektowanych ziem nigdy historycznie nie związanych z niemiecką strefą wpływów (vel Suwalszczyzna, Ciechanów czy Białystok). Nim przejdę do opisu administracji w okresie wojennym przedstawię formowanie struktur administracyjnych pod rządami NSDAP w okresie przedwojennym i związaną z nimi reformę administracyjną z 1938 roku. 

By uniknąć niepotrzebnych niejasności chciałbym zaznaczyć, iż gdy wspominam o Prusach mam na myśli "stare" Prusy w granicach tak z czasu podboju krzyżackiego jak i tych z lat 1919-1939 przedstawionych na powyższej mapie Prus Wschodnich. W żadnym wypadu proszę nie stawiać znaku równości między starymi Prusami, a Królestwem Prus i jego następcami, późniejszymi hegemonami w Cesarstwie Niemieckim. Stare Prusy były na tamten czas tylko jedną z prowincji wchodzącą w skład Królestwa Prus (1701 - 1918 r.), a później Kraju Związkowego Prusy (1919-1933) w Republice Weimarskiej (1919-1933).

Republika Weimarska, Kraj Związkowy Prusy i Prusy Wschodnie 1919-1933(39) 

Wraz z końcem Wielkiej Wojny, uchwaleniem traktatu wersalskiego i rewolucją listopadową Cesarstwo Niemieckie z dominującym w nich Prusami stało się Republiką Weimarską w ramach której Prusy funkcjonowały jako Kraj Związkowy Prusy w skład którego jako prowincja wchodziły Prusy Wschodnie. Republika Weimarska była swoistym amalgamatem wszelkiej maści ziem niemieckich i krajów związkowych i powstała jako sukcesor Cesarstwa Niemiec upadłego w wyniku rewolucji listopadowej w 1918 wywołanej oddolnie przez społeczeństwo wyczerpane Wielką Wojną. By uczynić sytuację jaśniejszą przedstawię poniżej najważniejsze elementy składowe Republiki Weimarskiej wraz z ich krótką historią:

Cesarstwo Niemieckie, Rzesza Niemiecka (1871-1918) (niem. Deutsches Kaiserreich, Deutsches Reich) – niemieckie państwo narodowe założone w 1871 przez Ottona von Bismarcka. Po upadku określane także jako Druga Rzesza (Zweites Reich). Konstytucja Rzeszy Niemieckiej była napisana tak, że do końca jego istnienia prawnicy spierali się czy uznać Niemcy bardziej za państwo związkowe (Bundesstaat) czy też za związek państw (Staatenbund). Nie przeszkadzało to jednak Prusom w ścisłej kontroli niemieckiego życia wewnętrznego i polityki zewnętrznej, ponieważ o wszystkich najważniejszych sprawach decydował w istocie kanclerz powoływany przez cesarza, a stosunki z poszczególnymi królami i książętami regulowane były poprzez nieformalne związki partnerstwa i zależności. (wiki)

Kraj związkowy Prusy (Freistaat Preußen) w latach 1918-1934

Królestwo Prus (1701-1918) i Kraj Związkowy Prusy (1919-1933) (niem. Königreich Preußen i Freistaat Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po 1701, wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 wchodzącego w skład Cesarstwa Niemieckiego. Terytorium Królestwa Prus obejmowało dwie trzecie całego obszaru Cesarstwa Niemieckiego (było w nim hegemonem - przyp. autor) (wiki).

Klęska militarna Cesarstwa w I wojnie światowej na jesieni 1918 doprowadziła do upadku monarchii – w obliczu rewolucji Wilhelm II uciekł do Holandii i ogłoszono jego abdykację, a zebrane 6 lutego 1919 ogólnoniemieckie Zgromadzenie Narodowe ogłosiło powstanie republiki Weimarskiej. Prusy stały się krajem związkowym o ustroju republikańskim i demokratycznym, „Freistaat Preußen” (Kraj Związkowy Prusy - przyp. autor) (wiki).

Republika Weimarska, Kraj Związkowy Prusy i Prusy Wschodnie 1919-1934(39)

Republika Weimarska (1919-1939) – potoczna nazwa państwa niemieckiego, istniejącego w latach 1919-1933 (nazwa urzędowa: Rzesza Niemiecka). Powstała w wyniku rewolucji listopadowej 1918. Było to państwo federalne, demokratyczne, z mieszaną prezydencko-parlamentarną formą rządów. Parlamentem był Reichstag, stolicą – Berlin. Nazwa republiki pochodzi od miasta Weimar, w którym obradowało zgromadzenie narodowe, uchwalające konstytucję. Na powstanie republiki bezpośredni wpływ miały skutki I wojny światowej. Upadek republiki spowodował powstanie i umocnienie się nazizmu. (wiki)

1934 - Restauracja Rzeszy (Gesetz über den Neuaufbau des Reiches), upadek republiki Weimarskiej i rozwiązanie Kraju Związkowego Prusy (Freistaat Preußen)

Rok 1934 przyniósł szereg zmian administracyjnych mających na celu zlikwidowanie pluralizmu w państwie i jego ujednolicenie na wszystkich możliwych płaszczyznach, proces ten nosił nazwę Gleichschaltung (ujednolicenie). Sam proces był bezpośrednio związany z dojściem nazistów do władzy i objęciem przez Adolfa Hitlera funkcji kanclerza. Najbardziej radykalnym przykładem zastosowania gleichschaltung w sferze administracyjnej, było zlikwidowanie Republiki Weimarskiej i wchodzących w jego skład państw związkowych w tym Kraju Związkowego Prusy w ramach Aktu Restauracji Rzeszy (Gesetz über den Neuaufbau des Reiches) wprowadzonego w życie 30 stycznia 1934 roku. Ostatnią rzeczą, która przypieczętowała nowy stan rzeczy było mianowanie się przez Adolfa Hitlera zarządcą Prus, którego obowiązki wykonywał de facto Göring.

1938 - Prowincje (provinzen) i hrabstwa (gaue), nadprezydenci (oberpräsidenten) i naczelnicy hrabstw (gauleitern)

Mapa przedstawiająca hrabstwa rzeszy (reichgaue) w 1939 r.

Albert Forster

Erich Koch

Na rok przed wybuchem wojny doszło w Niemczech do generalnej reformy administracyjnej, której bezpośrednim efektem było zniesienie prowincji (provinz) i utworzenie w ich miejscu hrabstw (gau), a dokładnie reichgaue - hrabstw rzeszy. Warto zaznaczyć, iż w polskiej terminologii historycznej dochodzi do pewnego uproszczenia i słowo gau tłumaczy się jako okręg co nie oddaje sensu stricte tego słowa, obranego notabene ze względów ideologicznych i partyjnych jako mającego budzić skojarzenia ze średniowieczem, a także z partią przez wzgląd na fakt, iż w terminologii NSDAP prawie od samego początku funkcjonował termin parteigau. Na czele każdego z hrabstw w miejsce wcześniejszego nadprezydenta (oberpräsident) powołano gauleitera - naczelnika hrabstwa. W większości wypadków naczelnikami hrabstw zostali wcześniejsi naczelnicy partyjni stojący na czele poszczególnych parteigau, w wypadku Prus Wschodnich został nim niesławny Erich Koch, w wypadku obszaru Wolnego Miasta Gdańska był to równie niesławny Albert Forster. Sama reforma przez wzgląd na różnorakie konszachty i dążenia poszczególnych naczelników przebiegała o wiele mniej sprawnie niż zakładano, szczególnie na obszarze tzw. Starej Rzeszy (Altes Reich).

1938 - Echa Gleichschaltung: germanizacja nazw nieniemieckich.

Germanizacja nazw nieniemieckich w Prusach Wschodnich nie była w żadnym wypadku niczym nowym w perspektywie historii Prus, lecz nigdy nie nabrała takiej siły jak w 1938 roku, gdy na polecenie Ericha Kocha, komisja uniwersytetu albertyńskiego z Królewca dokonała zmian nazwy kilku tysięcy miejscowości, rzek, jezior i lasów. Zadaniem komisji było przekształcenie nazw posiadających pruską, litewską i słowiańską proweniencję na "poprawne politycznie" niemiecko brzmiące, Najdobitniejszym przykładem tego działania było zmienienie nazwy miejscowości Darkehmen (Darkiejmy) na Angerapp, nazwy powiatu Nizinnego (Niederung) na Elchniederung, nazwy miejscowości Pillkallen (Pilkały) na Schloßberg i Stallupönen (Stołupiany) na Ebenrode.

Wiosna 1939 - Memelland powraca do Prus Wschodnich.

Niemcy nie mogąc się pogodzić z utratą przez wieki integralnej części Prus Wschodnich jaką był Memelland postanowiły wykorzystać niemoc najważniejszych graczy na arenie europejskiej (Francji i Wielkiej Brytanii) i poprzez szantaż militarny dokonać ponownego przyłączenia Memellandu do Prus Wschodnich:

19 marca 1939 litewski minister spraw zagranicznych Juozas Urbšys zatrzymał się w Berlinie, wracając z uroczystości koronacyjnych papieża w Rzymie. Joachim von Ribbentrop zażądał od niego zwrócenia Kłajpedy, czego minister odmówił i wezwał na pomoc Francję, Wielką Brytanię i Polskę, jednak nie otrzymał odpowiedzi. Niemiecki korpus ekspedycyjny, który tworzyły 3 pancerniki, 3 krążowniki, 17 niszczycieli, 9 okrętów podwodnych, 5 eskortowców, 12 kutrów pomocniczych, 13 trałowców i kilkanaście mniejszych jednostek przeszedł poza pasem polskich wód terytorialnych i zbliżył się do Kłajpedy. 22 marca niemiecki samolot przywiózł ministra Urbšysa ponownie do Berlina, gdzie został powiadomiony, że flota niemiecka znajduje się w morzu^[4]. Hitler zagroził zbombardowaniem Kowna, jeśli Litwa nie zgodziłaby się na oddanie okręgu^[5]. Wobec tego faktu, na mocy umowy zawartej nad ranem 23 marca 1939 między Rzeszą Niemiecką a Litwą (podpisaną przez ministra Urbšysa) Okręg Kłajpedy został włączony w granice Niemiec. Tego samego dnia niemieckie okręty weszły do portu w Kłajpedzie^[4]. (wiki)
Memelland wraz z resztą powiatów odebranych Litwie został przydzielony do rejencji Gąbińskiej. 

Wartym odnotowania jest, iż Memelland nigdy w historii nie stanowił części państwa litewskiego mimo faktu, iż Litwini stanowili tam prawie 50% mieszkańców. Obszar ten był kolejnym przykładem na to, jaką mozaiką narodowościową były Prusy Wschodnie.

Prusy Wschodnie - stan w przededniu wojny

Prusy Wschodnie tuż przed wybuchem wojny

1.  Rejencja Prusy Zachodnie w Prusach Wschodnich

Rejencja kwidzyńska obejmowała sześć powiatów w tym jeden grodzki ze stolicą rejencji w Kwidzynie :

1. Powiat grodzki Elbląg

2. Powiat ziemski Elbląg

3. Powiat kwidzyński

4. Powiat sztumski

5. Powiat suski

6. Powiat malborski

2. Rejencja olsztyńska

Rejencja olsztyńska obejmowała dziesięć powiatów w tym jeden grodzki ze stolicą rejencji w Olsztynie :

1. Powiat grodzki Olsztyn

2. Powiat ziemski Olsztyn

3. Powiat jańsborski (piski)

4. Powiat lecki (giżycki)

5. Powiat ełcki

6. Powiat nidzicki

7. Powiat szczycieński

8. Powiat ostródzki

9. Powiat reszelski

10. Powiat ządźborski (mrągowski)

3. Rejencja królewiecka

Rejencja królewiecka obejmowała 13 powiatów w tym jeden grodzki :

1. Powiat grodzki Królewiec
2. Powiat bartoszycki
3. Powiat braniewski
4. Powiat gierdawski
5. Powiat świętomiejski
6. Powiat lidzbarski
7. Powiat labiawski
8. Powiat morąski
9. Powiat iławski (Pruska Iława)
10. Powiat pasłęcki
11. Powiat sambijski (powstały w kwietniu 1939 roku z połączenia powiatu ziemskiego Królewiec z powiatem rybackim)
12. Powiat welawski
13. Powiat rastemborski (kętrzyński)

4. Rejencja gąbińska

Rejencja gąbińska obejmowała 16 powiatów w tym trzy grodzkie :

1. Powiat grodzki Wystruć
2. Powiat ziemski Wystruć
3. Powiat grodzki Tylża
4. Powiat tylżycko-ragnecki
5. Powiat nizinny
6. Powiat gąbiński
7. Powiat węgoborski (węgorzewski)
8. Powiat pilkałecki
9. Powiat stołupianecki
10. Powiat olecki
11. Powiat gołdapski
12. Powiat darkiejmski
13. Powiat grodzki Memel (Kłajpeda)
14. Powiat ziemski Memel (Kłajpeda)

15. Powiat pojegski (Pogegen)

16. Powiat szyłokarczemski

Jesień 1939 - powstanie hrabstwa Gdańsk-Prusy Zachodnie i reorganizacja hrabstwa Prusy Wschodnie

Hrabstwa rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie i Prusy Wschodnie
wraz z powiązanym z nimi okręgiem Białostockim

W wyniku zajęcia ziem należących do Polski i włączenia ich w struktury administracyjne III Rzeszy postanowiono dokonać kolejnej reformy administracyjnej. Dla Prus ten proces wiązał się z ponownym oddzieleniem pomezańskich powiatów: Suskiego, Kwidzyńskiego, Sztumskiego, Malborskiego i pogezańskiego Elbląskiego od reszty Prus i scalenie ich z nowo wcielonymi do Rzeszy ziemiami należącymi wcześniej do Polski. Należy tutaj zaznaczyć, iż nowe hrabstwo było w rzeczywistości wskrzeszoną prowincją Prusy Zachodnie powiększoną o Bydgoszcz i skrawki województwa warszawskiego. W wypadku Prus Wschodnich doszło do inkorporowania w ich skład Ciechanowa, Suwalszczyzny i powiązania z nimi więziami administracyjnymi okręgu Białostockiego. 

1. Hrabstwo Gdańsk-Prusy Zachodnie (1939-1945)

Hrabstwo rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie

Proces tworzenia hrabstwa Gdańsk-Prusy Zachodnie ruszył już pierwszego dnia wojny wraz z aneksją Wolnego Miasta Gdańska i stosowną uchwałą Reichstagu regulującą prawnie nowy stan rzeczy.  8 października, dwa dni po zakończeniu kampanii wrześniowej zachodnie ziemie Polski zostały ostatecznie wcielone do Rzeszy pod oficjalną nazwą „wcielone ziemie wschodnie” (eingegliedarte Ostgebiete), administracyjnie zostały one przydzielone do wydzielonej z Prus Wschodnich rejencji Prusy Zachodnie. 26 października dekretem Adolfa Hitlera z 8 października doszło do oficjalnego utworzenia hrabstwa rzeszy Prusy Zachodnie, a 2 listopada zmieniono nazwę na hrabstwo rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, pod którą funkcjonowało do zakończenia wojny ; Dodanie „Gdańsk” do nazwy Prusy Zachodnie, wcześniejszej prowincji II Rzeszy, podkreślać miało publicznie, że kolejny „bolesny” dla Niemiec punkt traktatu wersalskiego stał się niebyły. (wiki) 

Skład hrabstwa:

• anektowane obszary województwa pomorskiego (w granicach z 1938) oraz skrawki województwa warszawskiego (powiaty: pucki wejherowski, kartuski, kościerski, chojnicki, starogardzki, tczewski, gniewski, świecki, tucholski, sępoleński, chełmiński, grudziądzki, toruński, bydgoski, wąbrzeski, brodnicki, lubawski, lipnowski, rypiński i gdyński.)
• terytorium Wolnego Miasta Gdańska;
• Rejencja Prusy Zachodnie, wchodząca wcześniej w skład prowincji Prusy Wschodnie (powiaty: powiat grodzki Elbląg, powiat ziemski Elbląg, powiat kwidzyński, malborski, sztumski i suski)

Podział administracyjny:

Hrabstwo rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie

Terytorium hrabstwa obejmowało 25 705 km², ilość mieszkańców wynosiła ok. 2,15 miliona ludzi. Hrabstwo dzieliło się na trzy rejencje (bezirke): Gdańską, Kwidzyńską i Bydgoską, które następnie dzieliły się na powiaty (kreise). Nowa rejencja Prusy Zachodnie różniła się znacznie od przedwojennej, odłączono od niej miasto Elbląg, które przydzielono do rejencji gdańskiej i dołączono następujące powiaty odebrane Polsce: wąbrzeski, grudziądzki, lipnowski, rypiński, lubawski i brodnicki

1) Rejencja gdańska (Regierungsbezirk Danzig):

Rejencja gdańska obejmowała 13 powiatów w tym cztery grodzkie :

1. Powiat grodzki Gdańsk
2. Powiat grodzki Elbląg
3. Powiat grodzki Gdynia
4. Powiat grodzki Sopot
5. Powiat kościerski
6. Powiat ziemski Gdańsk
7.Powiat tczewski
8. Powiat żuławski
9. Powiat kartuzki
10. Powiat chojnicki
11. Powiat wejherowski
12. Powiat starogardzki
13. Powiat ziemski Elbląg

2) Rejencja bydgoska (Regierungsbezirk Bromberg):

Po zakończeniu kampanii wrześniowej władze III Rzeszy rozpoczęły administracyjne zagospodarowanie okupowanych ziem polskich. Punktem wyjścia do wyznaczenia granic jednostek administracyjnych Pomorza i Wielkopolski był dawny podział prowincji i rejencji sprzed 1920 r., kiedy tereny te znajdowały się pod zaborem pruskim. Przy wyznaczaniu południowej granicy terytorialnej pomiędzy Pomorzem Gdańskim, a Wielkopolską wystąpiły różnice zdań między Ministerstwem Spraw Wewnętrznych Rzeszy, a posiadającym duże wpływy u Hitlera, gauleiterem Gdańska Albertem Forsterem^[1].

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych III Rzeszy bardziej było przychylne koncepcji powiązania Bydgoszczy z Poznańskiem, o czym dowodzi memoriał opracowany we wrześniu 1939 r. W mniemaniu dyrektora ministerialnego Vollerta, ze względu na ważność dróg komunikacyjnych (Kanał Bydgoski, kolej Piła-Bydgoszcz-Toruń), byłoby korzystniej przyłączyć Bydgoszcz do okręgu Gdańskiego, lecz ze względu na czynniki kulturalne, powinna stać się częścią okręgu Poznańskiego. Kierując się tymi pobudkami, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Rzeszy zaproponowało, aby przyszła prowincja Prusy Zachodnie składała się tylko z dwóch rejencji – gdańskiej i kwidzyńskiej^[1].

O ostatecznej przynależności Bydgoszczy do Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie zadecydowała nieugięta postawa Alberta Forstera, który ok. 23 września 1939 r. interweniował u samego Hitlera. Mianował on własnego nadburmistrza miasta Wernera Kampe i nie dopuścił do obsadzenia urzędów w rejonie bydgoskim przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych III Rzeszy. (wiki)

Rejencja bydgoska obejmowała 9 powiatów w tym dwa grodzkie :

1. Powiat grodzki Bydgoszcz
2. Powiat grodzki Toruń
3. Powiat ziemski Bydgoszcz
4. Powiat ziemski Toruń
5. Powiat chełmiński
6. Powiat świecki
7. Powiat tucholski
8, Powiat wyrzyski
9. Powiat sępoleński

3) Rejencja kwidzyńska (Regierungsbezirk Marienwerder):

Rejencja kwidzyńska obejmowała jedenaście powiatów w tym jeden grodzki ze stolicą rejencji w Kwidzynie :

1. Powiat grodzki Grudziądz

2. Powiat ziemski Grudziądz

3. Powiat kwidzyński

4. Powiat sztumski

5. Powiat suski

6. Powiat malborski

7. Powiat wąbrzeski

8. Powiat lipnowski

9. Powiat rypiński

10. Powiat lubawski

11. Powiat brodnicki

2. Hrabstwo Prusy Wschodnie (1939-1945)

Pierwszą zmianą, która dotknęła Prusy Wschodniej w pierwszych miesiącach wojny było oddzielenie od niej rejencji Prusy Zachodnie wraz z wchodzącymi w jej skład powiatami: suskim, kwidzyńskim, sztumskim, malborskim i elbląskim, powiatami wraz z którymi Prusy Wschodnie stanowiły historyczną całość. Kolejnymi zmianami, które nastąpiły tuż po niej było przyłączenie do Prus Wschodnich Suwalszczyzny dołączonej bezpośrednio do rejencji gąbińskiej na prawach powiatu, utworzenie nowej rejencji ciechanowskiej (Regierungsbezirk Zichenau) wraz z powiatami ciechanowskim, makowskim, mławskim, ostrołęckim, płockim, płońskim, przasnyskim pułtuskim i sierpeckim i ponowne przyłączenie utraconej w wyniku postanowień traktu wersalskiego ziemi działdowskiej (Soldau), dołączonej do rejencji olsztyńskiej. Ostatnią fazą w procesie zmian administracyjnych było utworzenie i powiązanie z Prusami Wschodnimi rejencji białostockiej (Bezirk Bialystok).

Skład hrabstwa:

• Prusy Wschodnie (bez rejencji Prusy Zachodnie)
• część województwa warszawskiego (powiaty: ciechanowski, makowski, mławski, ostrołęcki, płocki, płoński, przasnyski pułtuski i sierpecki)
• powiat suwalski wchodzący wcześniej w skład województwa białostockiego
• nie będąca w bezpośrednim składzie lecz bezpośrednio podległa rejencja białostocka w skład której wchodziło prawie całe województwo białostockie bez Suwalszczyzny i dwóch gmin na prawym brzegu Pisy. Częściowo powiaty prużański i brzeski (województwo poleskie) i od 1941 roku obwód Grodzieński.

Podział administracyjny:

Hrabstwo rzeszy Prusy Wschodnie

1. Rejencja olsztyńska

Rejencja olsztyńska obejmowała dziesięć powiatów w tym jeden grodzki ze stolicą rejencji w Olsztynie :

1. Powiat grodzki Olsztyn

2. Powiat ziemski Olsztyn

3. Powiat jańsborski (piski)

4. Powiat lecki (giżycki)

5. Powiat ełcki

6. Powiat nidzicki (z włączoną do niego ziemią działdowską)

7. Powiat szczycieński

8. Powiat ostródzki

9. Powiat reszelski

10. Powiat ządźborski (mrągowski)

2. Rejencja królewiecka

Rejencja królewiecka obejmowała 13 powiatów w tym jeden grodzki :

1. Powiat grodzki Królewiec
2. Powiat bartoszycki
3. Powiat braniewski
4. Powiat gierdawski
5. Powiat świętomiejski
6. Powiat lidzbarski
7. Powiat labiawski
8. Powiat morąski
9. Powiat iławski (Pruska Iława)
10. Powiat pasłęcki
11. Powiat sambijski
12. Powiat welawski
13. Powiat rastemborski (kętrzyński)

3. Rejencja gąbińska

Rejencja gąbińska byłą jedyną ze starych rejencji, gdzie dokonały się większe zmiany na tle administracyjnym. Pierwszą z nich była likwidacja powiatu pojegskiego i ziemskiego Memel (Kłajpeda) a drugą wcielenie w struktury rejencji powiatu suwalskiego.

Rejencja gąbińska obejmowała 16 powiatów w tym trzy grodzkie :

1. Powiat grodzki Wystruć
2. Powiat ziemski Wystruć
3. Powiat grodzki Tylża
4. Powiat tylżycko-ragnecki
5. Powiat nizinny
6. Powiat gąbiński
7. Powiat węgoborski (węgorzewski)
8. Powiat pilkałecki
9. Powiat stołupianecki
10. Powiat olecki
11. Powiat gołdapski
12. Powiat darkiejmski
13. Powiat grodzki Memel (Kłajpeda)
14. Powiat szyłokarczemski
15. Powiat suwalski (Sudauen)


3.1 Powiat suwalski

Powiat suwalski (landkreis Sudauen)

Powiat suwalski został utworzony 20 listopada 1939 i wcielony bezpośrednio do rejencji gąbińskiej. 29 grudnia 1939 roku dokonano zmiany nazwy Suwałki na Suwalken. Następna zmiana nazwy nastąpiła dopiero 5 maja 1941 kiedy to nazwę Suwalken przemianowano oficjalnie na Sudauen. Powiat suwalski funkcjonował w ramach Prus Wschodnich do jesieni 1944 roku, gdy został wyzwolony przez Armię Czerwoną: 23 października 1944r. Niemcy zostali wyparci z rejonu Suwałk przez Orszańską Dywizję Piechoty, wchodzącą w skład 3. Frontu Białoruskiego. W walkach zginęło 5136 żołnierzy i oficerów radzieckich. (http://www.powiat.suwalski.pl/historia-105.htm)

Administracja okupacyjna dokonała germanizacji praktycznie wszystkich  nazw głónych miejscowości:

• Filipów: Schönbill,
• Giby: Gibben,
• Huta: Hüttensee,
• Jeleniewo: Jagenau,
• Kadaryszki: Kadegen,
• Krasnopol: Tietzenhaus,
• Krasnowo: Krassimmen,
• Kukow: Ukau,
• Pawlowka-Stara: Paulsort,
• Przerosl-Nowa: Prerau,
• Raczki: Rauenort,
• Sejny: Seinen,
• Sejwy: Seidlar,
• Wizajny: Treusee,
• Wolka: Wolden,
• Zyrwiny: Serienen.

4. Rejencja ciechanowska (Regierungsbezirk Zichenau)

Rejencja ciechanowska

Przyłączenie do Prus Wschodnich regionu ciechanowskiego było w dużej mierze dziełem naczelnika Prus Wschodnich Ericha Kocha, który szukając rekompensaty za utratę rejencji Prusy Zachodnie domagał się włączenia w ich miejsce północnego Mazowsza. Jednym z zamierzeń Kocha była również kolonizacja północnego Mazowsza przez bezrolnych chłopów z Prus Wschodnich. (za: Pronobis, Witold, Organizacja administracji okupacyjnej w rejencji ciechanowskiej, 1973). Docelowo miano dokonać germanizacji wszelkich polskich nazw, poniżej zostały przedstawione zgermanizowane nazwy poszczególnych powiatów wchodzących w skład rejencji.

8 października 1939 r. został wydany przez A. Hitlera „Dekret o podziale administracyjnym i administracji ziem wschodnich". Na podstawie paragrafu 4 tego dekretu poprzez przyłączenie terenów nadgranicznych utworzono na terenie prowincji Śląsk — obwód rejencyjny Katowice, a w prowincji Prusy Wschodnie — okręg rejencyjny (Ciechanów.24) (Pronobis, Witold, Organizacja administracji okupacyjnej w rejencji ciechanowskiej, 1973)

Rejencja ciechanowska obejmowała 9 powiatów:

1. Landkreis Mackeim (powiat makowski)

2. Landkreis Mielau (powiat mławski)
3. Landkreis Ostenburg (powiat pułtuski)
4. Landkreis Plöhnen (powiat płoński)
5. Landkreis Praschnitz (powiat przasnyski)
6. Landkreis Scharfenwiese (powiat ostrołęcki)
7. Landkreis Schröttersburg (powiat płocki)
8. Landkreis Sichelberg (powiat sierpecki)
9. Landkreis Zichenau (powiat ciechanowski)

Rejencja istniała do 1945 roku, kiedy to ziemie wchodzące w jej skład zostały wyzwolone przez Armię Czerwoną.

5. Rejencja białostocka (Regierungsbezirk Bialystok)

Rejencja białostocka

Do lipca 1941 roku w związku z ustaleniami paktu Ribbentrop-Mołotow białostocczyzna była częścią ZSRR, sytuacja ta uległa zmianie wraz z wkroczeniem na jej tereny wojsk niemieckich w ramach operacji Barbarossa, która rozpoczęła się 22 czerwca 1941 roku. Dokładnie miesiąc od anektowania białostocczyzny, 22 lipca 1941 roku powołano rejencję białostocką (Regierungsbezirk Bialystok). Sama rejencja była zależna administracyjnie od Prus Wschodnich, dzieląc z nią nawet tego samego naczelnika - Ericha Kocha. W skład rejencji wchodziło prawie całe dawne województwo białostockie, bez Suwalszczyzny i dwóch gmin leżących na prawym brzegu Pisy. 18 września 1941 roku do rejencji białostockiej włączono obwód grodzieński.

Na czele administracji stał gauleiter Prus Wschodnich, Erich Koch. Jednocześnie był on komisarzem Rzeszy okupowanej Ukrainy i posłem w Reichstagu. Wobec sprawowania tak wielu urzędów, Koch nie mógł ciągle przebywać w Białymstoku, dlatego powołał na swego stałego zastępcę, szefa Niemieckiego Frontu Pracy w Królewcu, Waldemara Magunię. Szybko popadł on jednak w niełaskę i jego miejsce zajął landrat tylżycki, Friedrich de Brix.

Okręg Białostocki i Prusy Wschodnie były w tej sytuacji połączone nie tylko poprzez osobę Kocha ale także przez kadrę urzędniczą która wywodziła się z kadry wschodniopruskiej, aparat bezpieczeństwa który otrzymywał rozkazy od swych przełożonych w Królewcu, pocztę i inne organy. Jednak Okręg Białostocki nie został bezpośrednio włączony do Prus Wschodnich, choć prawdopodobnie stać się tak miało w przyszłości. 16 lipca 1941 Hitler na tajnej konferencji z udziałem Göringa, Keitla, Lammersa i Rosenberga, zapowiedział włączenie Okręgu do Rzeszy^[2]. Jedynym wyznacznikiem odrębności była granica policyjna między nimi. Aby ją przekroczyć należało uzyskać stosowne zezwolenie. Natomiast granicę celną zniesiono w listopadzie 1941^[3]. (wiki)

Rejencja białostocka obejmowała 8 powiatów w tym jeden grodzki:

1. Powiat grodzki Białystok
2. Powiat ziemski Białystok
3. Powiat bielski
4. Powiat grajewski
5. Powiat grodzieński
6. Powiat łomżyński (Lomscha)
7. Powiat sokólski (Sokolka)
8. Powiat wołkowyski (Wolkowysk)

Na przełomie lipca i sierpnia część rejencji do linii Narwi i Biebrzy została zajęta przez Armię Czerwoną zmuszając przeniesienie administracji do Bartoszyc (Bartenstein). Pół roku później, w styczniu 1945 roku, Armia Czerwona wyzwoliła resztę obszary rejencji tym samym przynosząc jej kres.

1945 - Kres Prus Wschodnich

Operacja Wschodniopruska przyniosła ostateczny kres Prusom w ich dotychczasowej postaci. Ogień i lód przyniosły niewyobrażalne cierpienie i śmierć setkom tysięcy mieszkańcom Prus, niszcząc wieki wspaniałej historii i fascynującej kultury, która wytworzyła się i kwitła na przekór często niesprzyjającym wichrom losu w tej chłodnej, surowej lecz pięknej krainie. Kulturę i ducha Prus tworzyła istna mozaika narodowości i wyznań zjednoczona jednakże tym, iż zwała tą jedną ziemię swą wspólną ojczyzną. Prusy nie umarły, istnieją nadal, w nowej formie i postaci, odtwarzane dzięki nam, pokoleniom, które znając błędy przeszłości będą tworzyć przyszłość ich pozbawioną. Jesteśmy potomkami dawnych mieszkańców tej ziemi, być może nie z krwi lecz z racji zamieszkiwania tej samej krainy i miłości jaką ją darzymy. Dbajmy o nią i o jej dziedzictwo, nie bójmy zwać jej Prusami, ponieważ to jej odwieczna, historyczna nazwa, dumna  i dźwięczna. Nie wstydźmy się jej wymawiać ponieważ mamy ku temu pełne prawo, jesteśmy jej dziećmi, częścią tej ziemi, jest ona  bezsprzecznie nasza. Pamiętajmy o jej dawnych mieszkańcach, ponieważ pielęgnując pamięć o nich, uczymy przyszłe pokolenia tego by kiedyś pielęgnowały pamięć po nas.

Wszystkie mapy i grafiki należą do ich prawowitych twórców i właścicieli / All the pictures and maps are the property of their respective owners and creators / Alle bilder und karte sind Eigentum der jeweiligen Inhaber